Đầu tư cho đại học tinh hoa là đầu tư chiến lược quốc gia

Điều kiện thuận lợi của giáo dục đại học

Đảng và Nhà nước ta đã xác định xây dựng một số đại học đẳng cấp khu vực, quốc tế là nhiệm vụ chiến lược. Trên cơ sở yêu cầu của Trung ương về “tập trung đầu tư phát triển một số cơ sở giáo dục đại học thành các trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo… ngang tầm các nước tiên tiến”, gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề xuất Đề án phát triển 3 - 5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới, với mục tiêu đến năm 2035 có 3 - 5 trường tinh hoa tầm cỡ quốc tế.

Trên thực tế, nhiều đại học công lập, đặc biệt là các cơ sở trọng điểm, đã đi trước trong lộ trình tự chủ, nâng cao chất lượng đào tạo và hợp tác quốc tế. Hiện nay, nước ta có hơn 20 trường đại học được xếp hạng trong bảng QS châu Á 2026, trong đó Đại học Quốc gia Hà Nội dẫn đầu (hạng 158) và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (hạng 175) cùng góp mặt. Xu hướng này cho thấy, các trường hàng đầu đang khẳng định tiến trình hội nhập và cải thiện vị thế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các đại biểu chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: TTXVN

Nhiều trường cũng đã xây dựng chương trình, phòng thí nghiệm hiện đại và nhóm nghiên cứu mạnh, như 125 chương trình đào tạo của Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã đạt tiêu chuẩn kiểm định quốc tế. Ngoài ra, giáo dục đại học Việt Nam đang phát triển đội ngũ nhân lực nghiên cứu với hơn 13.000 nghiên cứu sinh theo học và gần 1.200 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Tự chủ đại học được thực hiện thời gian qua đã đem lại những kết quả tích cực, cho thấy nếu trao đủ quyền chủ động và trách nhiệm cho các trường, giáo dục đại học có thể vận hành hiệu quả hơn, phát huy thế mạnh riêng và thu hút nhân lực tài năng.

Tuy vậy, đại học Việt Nam cũng đang đối mặt nhiều điểm nghẽn trong việc tiến tới chuẩn mực tinh hoa, như: thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao; đầu tư và hạ tầng còn khiêm tốn; thể chế và cơ chế quản trị còn những bất cập khiến nhiều trường gặp khó khăn về năng lực quản trị, hệ thống học thuật chưa thực sự mở nên chưa tạo điều kiện linh hoạt cho nghiên cứu đột phá.

Đột phá từ nội lực các trường đại học

Để chuyển mình thành đại học tinh hoa, các trường đại học cần nỗ lực đột phá mạnh mẽ từ bên trong. Những định hướng chủ yếu có thể kể đến bao gồm:

Quản trị đại học tự chủ, minh bạch: Nhà trường cần tăng cường quyền chủ động trong tuyển dụng nhân sự chất lượng, giao quyền quyết định chỉ tiêu tuyển sinh và đổi mới chương trình đào tạo. Cần thiết lập hội đồng tư vấn chiến lược cấp cao để định kỳ đánh giá lộ trình phát triển. Việc tự chủ đi liền trách nhiệm giải trình sẽ buộc các trường xác định rõ mục tiêu, chuẩn đầu ra và hiệu quả đào tạo, nghiên cứu. Một mô hình quản trị căn cứ kết quả (block funding) cũng đã được đề xuất: ví dụ, cấp kinh phí “giao khoán theo kết quả 3 - 5 năm” cho các đơn vị nghiên cứu xuất sắc.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: TTXVN

Thu hút và phát triển nhân tài tinh hoa: Nhà trường cần chính sách đãi ngộ đặc biệt cho đội ngũ ưu tú. Có thể thành lập Quỹ tài năng để cấp học bổng, hỗ trợ nghiên cứu cho giảng viên xuất sắc và nghiên cứu sinh giỏi. Đẩy mạnh hợp tác với chuyên gia quốc tế và kiều bào, ví dụ qua mạng lưới chuyên gia toàn cầu như gợi ý của Đại học Quốc gia Hà Nội. Các trường cũng nên khuyến khích mời giảng viên kiêm nhiệm từ viện nghiên cứu, tạo môi trường đa dạng ý tưởng. Như một chuyên gia nhận định “không có người học tinh hoa thì rất khó đào tạo tinh hoa và tạo ra nhân tài”. Đầu tư sớm cho nâng cao chất lượng đầu vào (trường chuyên, hệ tài năng) và duy trì chương trình đào tạo chất lượng cao là then chốt.

Nghiên cứu đỉnh cao và đào tạo chuyên sâu: Xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc (COE) theo thế mạnh của trường, gắn với các ngành chiến lược (AI, bán dẫn, năng lượng mới, công nghệ sinh học…). Ví dụ, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề xuất cấp tài chính theo cam kết đầu ra cho COE và kết hợp giữa nghiên cứu và đào tạo sau đại học tinh hoa. Trường cần tập trung phát triển ít nhất 30 nhóm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế (ghi nhận trên các tạp chí hàng đầu). Đồng thời, chương trình đào tạo sau đại học phải đóng vai trò thúc đẩy nghiên cứu: mỗi COE nên tham gia giảng dạy chương trình thạc sĩ và tiến sĩ, tạo môi trường “học và làm” cho sinh viên tài năng. Chuyển giao tri thức cũng cần được khuyến khích – ví dụ thưởng sáng chế, khuyến khích liên doanh với doanh nghiệp ngay từ khi nghiên cứu.

Đổi mới hạ tầng và công nghệ: Xây dựng cơ sở vật chất hiện đại, môi trường số hóa để hỗ trợ nghiên cứu và học tập. Đại học Quốc gia Hà Nội cần trở thành trung tâm nghiên cứu các công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, robot, năng lượng mới. Một đô thị đại học thông minh, xanh tích hợp công nghệ (IoT, năng lượng sạch, giao thông thông minh…) sẽ trở thành môi trường thực nghiệm lý tưởng. Khi trường được trang bị hạ tầng kỹ thuật cao và khuyến khích sáng tạo công nghệ sẽ không chỉ thu hút nhân lực chất lượng mà còn tạo ra giá trị ứng dụng phục vụ doanh nghiệp và xã hội.

Phát triển tài chính đa dạng, bền vững: Để không phụ thuộc quá nhiều vào ngân sách nhà nước, các trường cần xây dựng quỹ nội bộ và thu hút đầu tư. Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề xuất thành lập Quỹ nghiên cứu – đổi mới sáng tạo, kêu gọi đóng góp từ doanh nghiệp, cựu sinh viên, nhà hảo tâm. Mô hình endowment cho giáo dục, doanh nghiệp hỗ trợ nghiên cứu và chia sẻ lợi nhuận khoa học nên được khuyến khích. Đồng thời, cơ chế phân bổ tài chính minh bạch theo kết quả sẽ giúp các đơn vị chủ động đầu tư cho giảng viên, thiết bị thí nghiệm và dự án khoa học. Trong dài hạn, mục tiêu là tăng tỷ trọng thu từ nghiên cứu và đổi mới lên mức đủ lớn để tự duy trì hoạt động khoa học.

Đột phá trong cơ chế chính sách của Nhà nước

Bên cạnh nỗ lực nội tại của từng trường, những cải cách chính sách chiến lược của Nhà nước là không thể thiếu để hình thành đại học tinh hoa.

Trong đó, về cơ chế đặc thù và đầu tư chiến lược: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, đầu tư cho đại học tinh hoa phải được coi là đầu tư chiến lược quốc gia. Điều này nghĩa là, cần có “cơ chế tài chính đặc thù, nguồn lực đủ mạnh và chính sách vượt trội” để xây dựng hạ tầng khoa học, thu hút nhân tài trong và ngoài nước. Ví dụ, ngân sách đầu tư cho các đại học trọng điểm cần ưu tiên tăng gấp nhiều lần so với hiện nay. Đầu tư sẽ tập trung có trọng tâm: không đầu tư dàn trải mà “tập trung đầu tư trọng điểm” cho 2 - 5 đại học tinh hoa đầu tiên. Cơ chế đặc thù nên cho phép trường ký kết các hợp đồng quốc tế, phát hành học bổng nước ngoài, tuyển dụng nhân sự theo định mức riêng. Nhà nước cũng cần rà soát và đơn giản hóa các quy định hành chính để đại học được tự chủ tối đa, đồng thời yêu cầu trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu tham quan trưng bày giới thiệu tại lễ kỷ niệm. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Về khuyến khích hợp tác và hội nhập quốc tế: Chính phủ cần thúc đẩy liên kết “3 bên” giữa nhà trường - viện nghiên cứu - doanh nghiệp, tạo điều kiện cho các trường hợp tác nghiên cứu quốc tế. Các chính sách hỗ trợ tài trợ nghiên cứu từ ngân sách cũng cần ưu tiên cho các dự án quốc tế và các nhóm nghiên cứu mạnh, đặc biệt là hỗ trợ hậu tiến sĩ. Việc cải cách quy chế mời chuyên gia nước ngoài và thu hút giảng viên nước ngoài là rất quan trọng. Nhà nước cần có chính sách đãi ngộ đặc biệt đối với các nhà khoa học giỏi, ví dụ tạo điều kiện định cư, hưởng lương cạnh tranh và cấp vốn nghiên cứu.

Về nâng chuẩn đánh giá và đảm bảo chất lượng: Cần xây dựng khung trình độ và tiêu chuẩn nghề nghiệp giảng viên theo chuẩn quốc tế, khuyến khích các trường tự định danh chất lượng của mình. Việc đưa các trường trọng điểm vào kiểm định theo chuẩn quốc tế, như AUN-QA hay AACSB, sẽ tạo áp lực nâng cao chất lượng đào tạo. Bên cạnh đó, công khai kết quả đào tạo, nghiên cứu và xếp hạng trường trong nước sẽ tạo sức ép cải tiến. Xây dựng chuẩn đầu ra cho các ngành cũng là nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục, hướng tới tiêu chuẩn quốc tế.

Về hỗ trợ tài chính và xã hội hóa: Nhà nước nên tạo hành lang pháp lý cho mô hình đại học tư thục phi lợi nhuận phát triển. Thực tế, một số đại học tinh hoa trên thế giới hoạt động không vì lợi nhuận. Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia đầu tư giáo dục, đóng góp quỹ tài trợ, và tạo chính sách ưu đãi thuế cho các đóng góp này.

Về tăng cường hội nhập và học tập kinh nghiệm: Chính sách quốc gia cần thiết lập cơ chế trao đổi sinh viên, giảng viên quốc tế rộng hơn. Các nghị quyết như 57-NQ/TW về đổi mới căn bản giáo dục đại học và 71-NQ/TW về phân luồng giáo dục phổ thông đã tạo tiền đề mạnh mẽ để đẩy nhanh hội nhập giáo dục. Theo chia sẻ của lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội, các chính sách này đang tạo đà để các trường “tiếp tục nâng cao uy tín, khẳng định vị trí trên bản đồ tri thức toàn cầu”. Nhà nước cần tiếp tục thực hiện hợp tác quốc tế, ký kết với các mạng lưới đại học hàng đầu và các viện nghiên cứu uy tín. Ngoài ra, các cơ chế trao đổi học thuật và chương trình đồng cấp bằng cần được mở rộng; ví dụ mở thêm các chương trình liên kết với các đại học tốp đầu thế giới và cho phép xuất nhập cảnh nghiên cứu dễ dàng hơn.

Xây dựng đại học tinh hoa đích thực là một quá trình dài hơi, đòi hỏi phối hợp đồng bộ cả trong và ngoài nhà trường. Về phía trường đại học, cần đặt lợi ích quốc gia và chất lượng đào tạo – nghiên cứu lên hàng đầu, thực hiện quản trị hiệu quả, phát triển đồng bộ nhân lực và cơ sở vật chất. Về phía Nhà nước, cơ chế đột phá và đầu tư chiến lược phải song hành, từ chính sách tự chủ mở rộng đến khuyến khích đổi mới sáng tạo và quốc tế hóa. Nếu thực thi quyết tâm cải cách “nhất quán chiến lược 6 trụ cột” và ưu tiên nguồn lực cho đầu tư khoa học công nghệ, chúng ta hoàn toàn có khả năng hiện thực hóa tầm nhìn đại học tinh hoa. Kết quả của những nỗ lực này sẽ không chỉ nằm trong bảng xếp hạng quốc tế mà quan trọng hơn là đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước.