Đầu tư cho giáo dục, mở đường cho tương lai

TS. Hoàng Ngọc Vinh
(Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT)
***********

Tiếng trống khai trường ngày 5/9 vang lên, đông đảo học sinh miền Tây Nghệ An bước vào năm học mới trong những ngôi trường phổ thông nội trú liên cấp được đầu tư khang trang. Sau ngày khai trường hân hoan, câu hỏi lớn hơn được đặt ra, là làm thế nào để những ngôi trường mới thực sự tạo ra cơ hội học tập tốt hơn cho trẻ em vùng biên?

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt mục tiêu xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng, theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế. Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm cơ hội học tập công bằng, bình đẳng, đủ trường lớp, giáo viên và điều kiện học tập, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới.

Các đồng chí lãnh đạo, đại biểu thực hiện nghi thức cắt băng khánh thành, bàn giao và đưa công trình Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS xã Anh Sơn vào sử dụng. Ảnh: Phạm Bằng

Công bằng giáo dục không có nghĩa mọi nơi đều được chia nguồn lực như nhau, mà nơi khó khăn hơn cần được quan tâm nhiều hơn để bù lại những bất lợi trẻ em không thể tự lựa chọn. Một em nhỏ sinh ra ở bản xa không thể chọn khoảng cách từ nhà tới trường, con đường mùa mưa hay điều kiện kinh tế của gia đình. Chính sách phải góp phần thu hẹp những khoảng cách ấy.

Đó cũng là ý nghĩa cụ thể của một nền giáo dục xã hội chủ nghĩa: Không để hoàn cảnh địa lý quyết định chất lượng giáo dục mà một đứa trẻ được hưởng; không để trẻ em miền núi, vùng biên chỉ vì nơi sinh ra mà phải chấp nhận ít cơ hội hơn.

Với Nghệ An, điều này càng đáng quan tâm. Miền Tây của tỉnh có diện tích rộng, nhiều xã biên giới xa trung tâm, địa hình chia cắt, giao thông khó khăn, khí hậu khắc nghiệt. Có nơi học sinh phải đi bộ nhiều cây số mới tới lớp; mùa mưa còn đối mặt với sạt lở, lũ quét, đường bị chia cắt. Khoảng cách đến trường vì thế còn được tính bằng thời gian, sức lực và nguy cơ trẻ bỏ học.

Học sinh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Nhôn Mai vui mừng bước vào năm học mới trong ngôi trường mới. Ảnh: Xuân Hướng

Nghệ An là vùng đất có truyền thống hiếu học. Người Nghệ nhiều thế hệ đã vượt gian khó để tìm con chữ. Phát huy truyền thống ấy hôm nay không thể chỉ dựa vào nghị lực của người học và sự hy sinh của gia đình, mà nhất quyết cần đưa những điều kiện học tập tốt đến gần trẻ em hơn.

Nghệ An đang triển khai xây dựng 21 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới, trong đó, 10 trường thuộc giai đoạn đầu phục vụ năm học 2026 - 2027. Hàng nghìn học sinh có điều kiện học tập, ăn ở tốt hơn; nhiều gia đình bớt nỗi lo đường xa, dốc cao, suối sâu; ngành Giáo dục địa phương có thêm điều kiện duy trì sĩ số, hạn chế tình trạng trẻ bỏ học. Thế nhưng, trường mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi công trình xây dựng được chuyển hóa thành chất lượng giáo dục.

Trước hết phải có đủ người. Một trường nội trú liên cấp cần đủ giáo viên, cán bộ quản lý và nhân viên phục vụ đời sống học sinh. Đối với vùng biên giới, tuyển được giáo viên đã khó, giữ được người thầy gắn bó lâu dài còn khó hơn. Nhà công vụ, điều kiện sinh hoạt, chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc phải được tính cùng với phòng học. Trường đẹp mà thường xuyên thiếu giáo viên, hoặc giáo viên đến rồi lại xin chuyển đi, thì phần cốt lõi nhất vẫn chưa ổn định.

Các thầy cô giáo Trường Tiểu học Quỳnh Thạch đón các em học sinh lớp 1. Ảnh: Như Thuỷ

Học sinh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS tham gia Lễ khai giảng năm học mới 2026 - 2027. Ảnh: Mai Hoa

Tiết mục văn nghệ chào mừng thành lập và khai giảng năm học mới tại Trường Phổ thông Trần Quốc Hoàn. Ảnh: Thành Duy

Cùng với đó, sách giáo khoa, thư viện, thiết bị dạy học, máy tính và kết nối Internet cũng phải có ngay từ đầu năm học và được sử dụng hiệu quả. Nhiều hơn một mái trường kiên cố, học sinh vùng biên có quyền tiếp cận những điều kiện học tập của giáo dục hiện đại.
Với trường nội trú, chất lượng còn nằm ngoài giờ lên lớp. Bữa ăn có đủ dinh dưỡng không, nước sạch và nhà vệ sinh có bảo đảm không, phòng ở có an toàn không, các em đau ốm được chăm sóc thế nào, trẻ lần đầu xa gia đình có thầy cô, quản sinh gần gũi, chia sẻ hay không? Bên cạnh đó, không gian vui chơi, thể thao, sinh hoạt văn hóa... cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tâm lý và việc học của trẻ.

Đường đến trường cũng phải được xem xét như một phần của điều kiện giáo dục. Trường có thể khang trang nhưng nếu mùa mưa học sinh vẫn phải đi qua đoạn đường dễ sạt lở, cầu tràn hoặc tuyến độc đạo nguy hiểm thì cơ hội đến trường chưa được bảo đảm đầy đủ. Chính quyền địa phương cần rà soát các tuyến đường học sinh thường xuyên đi lại, xử lý điểm mất an toàn, có phương án giao thông trong mùa mưa lũ và tổ chức nội trú, bán trú phù hợp với địa bàn quá xa. Một đứa trẻ phải đến trường an toàn trước khi có thể học tốt ở trường.

Ngày bàn giao các công trình trường phổ thông nội trú liên cấp vùng biên vì thế không phải là lúc trách nhiệm của địa phương kết thúc. Sau khai giảng, công việc chuyển sang giai đoạn khó hơn, là làm cho trường vận hành tốt và tạo ra kết quả giáo dục thực sự. Điều đó đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ từ đội ngũ, tài chính, sách vở, thiết bị, bữa ăn, nước sạch, y tế, an toàn trường học đến giao thông. Ngành Giáo dục và chính quyền địa phương cần phối hợp theo dõi việc đi học chuyên cần, kết quả học tập, tình trạng bỏ học; lắng nghe ý kiến từ giáo viên, học sinh, phụ huynh... để xử lý sớm những bất cập nếu có. Sau vài năm, hiệu quả của chương trình không nên chỉ tính bằng số trường đã xây hay số phòng học đã bàn giao, mà phải nhìn xem trẻ em có đi học đều hơn, học tốt hơn, ít bỏ học hơn; giáo viên có muốn ở lại lâu dài và học sinh có thêm cơ hội học tiếp, học nghề, lập nghiệp hay không.

Đông đảo giáo viên, học sinh và nhân dân tham dự lễ khánh thành Trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS xã Anh Sơn, khai giảng năm học 2026 - 2027. Ảnh: Phạm Bằng

Trường học ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số cũng cần gắn với gia đình và cộng đồng. Học sinh tiếp cận tri thức mới nhưng vẫn cần hiểu văn hóa, tiếng nói và những giá trị tốt đẹp của dân tộc mình. Nhà trường, gia đình, chính quyền cơ sở và lực lượng Biên phòng cùng tạo nên môi trường giáo dục gần với đời sống vùng biên.
Bác Hồ từng nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Nhìn từ những ngôi trường vùng biên hôm nay, có thể nói, chăm lo giáo dục tốt chính là tạo nền tảng để địa phương ấy mạnh hơn về kinh tế, xã hội, quốc phòng và an ninh ngày mai. Với miền biên viễn, đầu tư cho giáo dục còn là đầu tư cho nguồn nhân lực tại chỗ, cho sức sống của cộng đồng và sự vững vàng lâu dài của vùng biên cương Tổ quốc.

Sau tiếng trống khai trường ngày 5/9, chúng ta hy vọng và tin tưởng những ngôi trường phổ thông nội trú liên cấp sẽ thay đổi việc học và tương lai của trẻ em vùng biên. Giá trị của những ngôi trường hôm nay rồi sẽ được nhìn thấy qua những đứa trẻ học được gì, trưởng thành ra sao và có thêm bao nhiêu cơ hội lựa chọn tương lai. Nơi một đứa trẻ sinh ra có thể khác nhau về địa lý, nhưng không nên quyết định giới hạn của cơ hội học tập và phát triển của em.