Đầu tư công giai đoạn 2026-2031: Cải cách mạnh mẽ, giảm dàn trải, tăng hiệu quả kinh tế

Giai đoạn 2021-2025, báo cáo của Chính phủ đã phác họa bức tranh đầu tư công với nhiều nỗ lực cải cách đáng ghi nhận. Ảnh: ST

Tập trung đầu tư cho các dự án có tính đột phá, xoay chuyển tình thế

Nhìn lại chặng đường giai đoạn 2021-2025, báo cáo của Chính phủ đã phác họa một bức tranh đầu tư công với nhiều nỗ lực cải cách đáng ghi nhận. Tổng vốn đầu tư công được bố trí và giải ngân trong giai đoạn này đạt hơn 3 triệu tỷ đồng, tập trung chủ yếu vào các công trình hạ tầng thiết yếu và các dự án cấp bách có khả năng tạo lực kéo mạnh mẽ cho tăng trưởng.

Một dấu ấn cải cách quan trọng chính là sự thay đổi về tư duy quản lý danh mục dự án. Nếu như giai đoạn 2016-2020, ngân sách trung ương (NSTW) phải "gánh" tới khoảng 12.000 dự án, thì trong giai đoạn 2021-2025, con số này đã giảm mạnh xuống còn khoảng 4.652 dự án. Sự sụt giảm rõ rệt về số lượng dự án này cho thấy chúng ta đã bước đầu khắc phục được tình trạng đầu tư phân tán, dàn trải, từ đó tập trung nguồn lực hơn cho các dự án có tầm vóc. Hiệu quả sử dụng vốn cũng đã ghi nhận những cải thiện nhất định khi hệ số ICOR (hệ số sử dụng vốn) đã giảm từ mức 6,77 của giai đoạn trước xuống còn 6,4.

Dẫu vậy, những kết quả trên vẫn chưa đủ để tạo ra một bước chuyển mình căn bản cho nền kinh tế. Chỉ số ICOR ở mức 6,4 vẫn được đánh giá là cao so với tiêu chuẩn của các nền kinh tế công nghiệp hóa thành công (thường dao động quanh mức 4). Điều này phản ánh thực trạng năng suất sử dụng vốn chưa cao. Bên cạnh đó, công tác chuẩn bị đầu tư vẫn là một mắt xích yếu khi nhiều dự án phải điều chỉnh nhiều lần, kéo dài thời gian thực hiện do vướng mắc về quy hoạch, địa điểm và thủ tục đất đai. Tình trạng "vốn chờ dự án" vẫn là căn bệnh trầm kha, khiến không ít công trình dù đã có quyết định đầu tư nhưng vẫn chưa đủ điều kiện để khơi thông dòng tiền giải ngân. Những hạn chế này chính là lực cản làm bào mòn hiệu quả chung của đầu tư công.

Trước bối cảnh đó, Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 được xây dựng với tổng nguồn lực khổng lồ lên tới 8,22 triệu tỷ đồng, trong đó NSTW chiếm 3,8 triệu tỷ đồng và ngân sách địa phương đạt 4,42 triệu tỷ đồng. Chính phủ đã quán triệt mục tiêu bố trí vốn theo hướng trọng tâm, trọng điểm, với quy định bắt buộc phải giảm tối thiểu 30% số lượng dự án so với giai đoạn 2021-2025.

Định hướng này được cụ thể hóa bằng một quyết tâm chính trị mạnh mẽ. Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, điểm khác biệt cốt lõi trong giai đoạn 2026-2031 là tập trung tối đa nguồn lực để triển khai Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Dòng vốn công sẽ được nắn vào các nhiệm vụ và dự án mang tính đột phá, có khả năng chuyển đổi trạng thái và xoay chuyển tình thế cho các vùng kinh tế và toàn quốc gia.

Hạch toán đầy đủ hiệu quả kinh tế, tài chính, xã hội khi lựa chọn dự án

Phân tích sâu hơn về quy mô nguồn vốn, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) thống nhất rằng việc đặt mức tăng trưởng 10% cùng kế hoạch đầu tư công hơn 8,2 triệu tỷ đồng là một mục tiêu táo bạo nhưng cần thiết để tạo sự bứt phá. Tuy nhiên, quy mô vốn càng khổng lồ thì yêu cầu về kỷ luật tài chính và hiệu quả đầu tư càng phải thắt chặt. Nguồn vốn này không thể chỉ là con số chi tiêu thuần túy mà phải thực sự là "đòn bẩy" kinh tế.

Đại biểu Nguyễn Thành Trung (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) phân tích rằng số vốn 8,22 triệu tỷ đồng không thể hoạt động đơn độc. Sứ mệnh của nó là trở thành "vốn mồi", dẫn dắt và kích hoạt thêm hàng chục triệu tỷ đồng từ khu vực kinh tế tư nhân và dòng vốn FDI. Để làm được điều này, cần có những cơ chế đột phá cho các mô hình hợp tác mới như "đầu tư công - quản lý tư" hay "đầu tư tư - sử dụng công". Đặc biệt, đại biểu Trung nhấn mạnh việc áp dụng triệt để tư duy "hạch toán kinh tế" vào từng dự án, đi đôi với việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ và cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu để khắc phục tình trạng đùn đẩy, sợ sai.

Cùng chung quan điểm về sự cấp thiết của đổi mới, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cho rằng năm 2026 cần khởi đầu một "cuộc cách mạng" thực sự về đầu tư công. Theo đại biểu, nếu không làm tốt khâu giải ngân, chúng ta đang trực tiếp gây lãng phí nguồn lực quốc gia. Yêu cầu then chốt là phải chú trọng đánh giá hiệu quả kinh tế ngay từ khi xác định chủ trương đầu tư, tuyệt đối tránh tình trạng "kê" dự án vào danh mục chỉ để lấy vốn rồi mới bắt đầu làm thủ tục. Mọi quy trình từ lập dự toán đến giám sát, quyết toán phải được thực hiện với tinh thần giữ vững kỷ luật, kỷ cương và cương quyết phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Ở góc độ giám sát chuyên môn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) đã phát đi một cảnh báo rất thực tế về nguồn cung vật liệu xây dựng. Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh, đây là bài toán đầu tiên phải giải quyết ngay trong năm 2026, bởi nếu thiếu hụt vật liệu, mọi dự án xây lắp sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, dẫn đến đình trệ và lãng phí vốn. Ông đề nghị cần một cuộc tổng rà soát, đánh giá lại toàn bộ các nguồn cung để có giải pháp tháo gỡ kịp thời hoặc tính toán các phương án vật liệu thay thế.

Bên cạnh đó, các chuyên gia và đại biểu cũng đề nghị tập trung tháo gỡ những bất cập, chồng chéo trong quy định về đất đai và khoáng sản. Thực tế cho thấy sự mâu thuẫn giữa các luật đang khiến nhiều công trình trọng điểm phải "đắp chiếu" chờ thủ tục, tạo ra tâm lý e ngại cho nhà đầu tư và sự lúng túng cho chính quyền địa phương trước các rủi ro pháp lý. Những vướng mắc này không chỉ làm giảm hiệu quả của "dòng vốn mồi" mà còn gây lãng phí thời gian quý báu của nền kinh tế.

Để mỗi đồng vốn công thực sự mang lại sự đổi thay cho đất nước, chúng ta cần thay đổi căn bản cách tiếp cận. Như đại biểu Lê Hữu Trí đã đúc kết: Khi quyết định chủ trương đầu tư, phải đánh giá hiệu quả thực chất rồi mới tính đến chuyện phân bổ vốn. Mỗi công trình, mỗi đồng vốn phải gắn liền với trách nhiệm đóng góp vào sự phát triển cho từng địa phương và cả quốc gia. Đó chính là con đường duy nhất để đầu tư công thực sự trở thành động lực vươn mình của Việt Nam trong giai đoạn tới./.