Đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa

Lực lượng chức năng kiểm tra hàng hóa vi phạm. (Ảnh: BCT)

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi thông tin chính xác và được sử dụng thực chất trong công tác quản lý.

Công cụ bảo vệ người tiêu dùng

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công thương), quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng.

Tuy thị trường mở rộng sẽ tạo thêm nhiều cơ hội kinh doanh, nhưng cũng khiến việc kiểm soát hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thêm khó khăn.

Trên môi trường trực tuyến, người bán có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều địa phương mà không cần cửa hàng cố định, trong khi nơi sản xuất, địa điểm lưu kho và địa chỉ đăng ký kinh doanh có thể không trùng nhau.

Khi phát hiện vi phạm, lực lượng chức năng không chỉ phải xác minh sản phẩm mà còn cần lần tìm nguồn cung và xác định trách nhiệm của những chủ thể liên quan. Trong khi đó, số lượng hộ kinh doanh và điểm phân phối tại các địa bàn đông dân cư rất lớn, còn nhân lực kiểm tra có hạn. Nếu chủ yếu dựa vào kiểm tra thủ công, cơ quan quản lý khó bao quát toàn bộ thị trường.

Vì vậy, dữ liệu sản phẩm, thông tin người bán và dấu vết phân phối cần được khai thác để sàng lọc rủi ro, giúp lực lượng chức năng tập trung kiểm tra đúng đối tượng.

Lực lượng quản lý thị trường kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa lưu thông trên thị trường. (Ảnh: BCT)

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, thông tin trên môi trường trực tuyến có thể dẫn lực lượng chức năng tới cơ sở sản xuất phía sau. Trong tháng 6 vừa qua, từ phản ánh về dấu hiệu kinh doanh thực phẩm giả mạo nhãn hiệu trên nền tảng thương mại điện tử, lực lượng Quản lý thị trường thành phố Hà Nội đã rà soát, xác minh sản phẩm súp bột mang nhãn hiệu Acecook.

Kiểm tra mở rộng tại một cơ sở ở xã An Khánh (Hà Nội), lực lượng chức năng phát hiện nguyên liệu, bao bì in sẵn dấu hiệu nhãn hiệu, máy trộn và hệ thống đóng gói tự động.

Số hàng thành phẩm được phát hiện gồm 125 thùng, tương đương khoảng 250.000 gói súp bột, cùng 300 gói đã đóng gói hoàn chỉnh. Đại diện doanh nghiệp sở hữu nhãn hiệu xác nhận sản phẩm có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu Acecook.

Vụ việc trên cho thấy, xử lý một gian hàng vi phạm chưa đủ nếu nguồn hàng vẫn tồn tại và có thể tiếp tục được tiêu thụ qua những kênh khác. Muốn ngăn chặn tận gốc, cơ quan chức năng phải lần theo đường đi của sản phẩm, xác định nơi sản xuất và làm rõ trách nhiệm của các bên.

Việc truy xuất nguồn gốc có thể hỗ trợ quá trình này bằng cách cung cấp thông tin về sản phẩm, đơn vị sản xuất, kinh doanh và các khâu lưu thông. Tuy nhiên, mã QR không tự chứng minh hàng hóa là hàng thật.

Nếu dữ liệu khai báo sai hoặc không phản ánh đúng sản phẩm thực tế, việc quét mã vẫn không đủ để kết luận. Công nghệ giúp nhận diện dấu hiệu nghi vấn, còn việc xác định vi phạm phải dựa trên kiểm tra, xác minh chứng cứ và quy định pháp luật.

Dữ liệu phải đi cùng trách nhiệm

Ngày 11/6/2026, Bộ Công thương ban hành Thông tư số 31/2026/TT-BCT, quy định truy xuất nguồn gốc đối với hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Thông tư có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đã tạo cơ sở triển khai việc định danh sản phẩm, ghi nhận thông tin trong chuỗi cung ứng và kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý.

Theo Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) Trần Hữu Linh, truy xuất nguồn gốc cho phép theo dõi, truy ngược quá trình hình thành và lưu thông của sản phẩm thông qua thông tin được ghi nhận trong chuỗi cung ứng. Với cơ quan quản lý, điều quan trọng không chỉ là biết hàng hóa được sản xuất ở đâu, mà còn phải xác định sản phẩm thuộc lô nào, đã qua những khâu phân phối nào và những chủ thể nào liên quan.

Cũng theo ông Linh cho biết, từ ngày 23/12/2025, Bộ Công thương đã đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa VeriGoods tại verigoods.vn, kết nối và chia sẻ dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia. Theo đó, hiện hệ thống đã kết nối thông tin của khoảng 1,1 triệu sản phẩm.

Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước Trần Hữu Linh. (Ảnh: B.T)

Theo lộ trình của Thông tư số 31/2026/TT-BCT, từ ngày 1/7/2026, thương nhân đăng ký tài khoản, định danh sản phẩm và khai báo thông tin theo quy định. Từ ngày 1/1/2027, hàng hóa thuộc diện bắt buộc phải hoàn thành việc truy xuất nguồn gốc trước khi đưa ra thị trường.

Doanh nghiệp có thể khai báo trên VeriGoods hoặc sử dụng hệ thống nội bộ đáp ứng yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu; đồng thời chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin cung cấp.

Hệ thống dùng chung giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa có thêm lựa chọn, giảm áp lực đầu tư hạ tầng riêng. Tuy nhiên, dù sử dụng hệ thống nào, doanh nghiệp vẫn phải chuẩn hóa thông tin, cập nhật dữ liệu và bảo đảm khả năng đối chiếu với hàng hóa thực tế.

Cục trưởng Trần Hữu Linh cho biết thêm, Bộ Công thương đang tập trung nâng cấp VeriGoods, tăng khả năng kết nối, chia sẻ thông tin và từng bước ứng dụng công nghệ để nhận diện, cảnh báo sớm dấu hiệu bất thường.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước phối hợp Sở Công thương các địa phương phổ biến, tập huấn, hướng dẫn doanh nghiệp sử dụng hệ thống và giải đáp vướng mắc trong quá trình thực hiện. Từ nền tảng này, cần đẩy mạnh phân tích dữ liệu để xác định nhóm hàng, địa bàn và khâu phân phối có nguy cơ vi phạm cao. Khi thông tin được kết nối, cơ quan quản lý có thể chủ động sàng lọc dấu hiệu bất thường, khoanh vùng đối tượng cần kiểm tra và truy tìm nguồn cung.

Việc phối hợp chia sẻ dữ liệu giữa lực lượng quản lý thị trường, cơ quan Công an, thuế, hải quan và các đơn vị liên quan cũng giúp rút ngắn quá trình xác minh, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) và Công ty Procter & Gamble (P&G) ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác nhằm tăng cường phối hợp trong công tác phòng, chống hàng giả và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. (Ảnh: BT)

Dù vậy, số lượng sản phẩm được khai báo chưa đủ để đánh giá hiệu quả quản lý. Điều quan trọng là dữ liệu có chính xác, được cập nhật và phản ánh đúng hàng hóa có lưu thông hay không.

Cơ quan chức năng cần kiểm tra tính trung thực của thông tin, xử lý hành vi khai báo sai và bảo đảm an toàn dữ liệu. Đồng thời, cần hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn rõ quy trình để doanh nghiệp nhỏ có thể thực hiện mà không phát sinh gánh nặng không cần thiết.

Song, hiệu quả của Thông tư số 31/2026/TT-BCT không nên được đo bằng số lượng mã QR hay số sản phẩm đã khai báo, mà phải thể hiện ở khả năng xác minh nguồn gốc, phát hiện vi phạm và xác định trách nhiệm nhanh hơn. Doanh nghiệp cần coi truy xuất nguồn gốc là một phần của quản trị chất lượng, còn cơ quan quản lý phải biến dữ liệu thành công cụ phục vụ kiểm tra thực chất.

Khi thông tin sản phẩm minh bạch, có thể kiểm chứng và được khai thác hiệu quả, lực lượng chức năng sẽ có thêm căn cứ ngăn hàng vi phạm từ nguồn, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và giúp người tiêu dùng yên tâm hơn khi mua sắm trên thị trường.