ĐBQH Châu Văn Minh: Làm rõ trách nhiệm hậu kiểm, tiêu chuẩn nghề nghiệp kế toán

Chiều 17/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập. Trên cơ sở tổng hợp ý kiến từ hội thảo do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phối hợp với Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam tổ chức, ông Châu Văn Minh, đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ, đã có nhiều góp ý nhằm hoàn thiện các quy định về dịch vụ kế toán, trách nhiệm của các bên, cơ chế hậu kiểm và cải cách thủ tục trong lĩnh vực kiểm toán độc lập. Trong đó, đối với Luật Kế toán, theo ông Minh, cần sửa đổi một số nội dung sau:

ĐBQH Châu Văn Minh cho hay, cần phân biệt rõ ba vấn đề: (i) quyền kinh doanh dịch vụ kế toán của cá nhân, tổ chức theo quy định pháp luật; (ii) tiêu chuẩn năng lực chuyên môn của người trực tiếp đảm nhận từng loại công việc, đặc biệt khi ký báo cáo tài chính của khách hàng hoặc cung cấp dịch vụ làm kế toán trưởng; (iii) trách nhiệm của chủ thể giao kết hợp đồng, người thực hiện và người chịu trách nhiệm chuyên môn. Quyền cung cấp dịch vụ kế toán thông thường không đồng nghĩa với quyền thực hiện mọi công việc đòi hỏi tiêu chuẩn chuyên môn riêng.

ĐBQH Châu Văn Minh góp ý tại phiên thảo luận Tổ.

Về nội dung này, ông Châu Văn Minh cho rằng, dự thảo tại Điều 57 đã tiếp cận tương đối phù hợp khi phân tầng yêu cầu năng lực theo tính chất công việc. Tuy nhiên, cần làm rõ quan hệ giữa Điều 57 và Điều 68; thống nhất cách hiểu về cá nhân kinh doanh độc lập, cá nhân kinh doanh thông qua hộ kinh doanh và cá nhân thực hiện công việc trong tổ chức cung cấp dịch vụ. Cần rà soát các yêu cầu về thời gian công tác, tiêu chuẩn kế toán trưởng để tránh trùng lặp hoặc cách hiểu khác nhau giữa các điều khoản.

Đối với chứng chỉ năng lực theo dự thảo, ĐBQH Châu Văn Minh đề nghị khẳng định đây là tiêu chuẩn chuyên môn đối với những công việc cụ thể mà Luật yêu cầu, không phải điều kiện chung để gia nhập thị trường kinh doanh dịch vụ kế toán.

Đồng thời, cần làm rõ phạm vi sử dụng, việc công nhận và giá trị chuyển tiếp của các chứng chỉ kế toán viên, kiểm toán viên và các chứng chỉ liên quan đã được cấp; bảo đảm thống nhất với quy định về công nhận chứng chỉ nước ngoài, tránh phát sinh yêu cầu sát hạch lại hoặc cấp lại chứng chỉ không cần thiết.

Trường hợp điều chỉnh tên gọi chứng chỉ, cần bảo đảm phản ánh đúng bản chất chứng nhận năng lực chuyên môn, không gây hiểu nhầm là giấy phép kinh doanh.

ĐBQH Châu Văn Minh cho hay, dự thảo đã bổ sung trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật của đơn vị kế toán kể cả khi thuê dịch vụ và quy định trách nhiệm của bên cung cấp.

Ông Minh đề nghị tiếp tục làm rõ nguyên tắc: thuê ngoài công việc kế toán không làm mất trách nhiệm quản lý, tổ chức và kiểm soát công tác kế toán của đơn vị; đồng thời, bên cung cấp phải chịu trách nhiệm về tính tuân thủ và chất lượng chuyên môn của công việc mình thực hiện theo hợp đồng và pháp luật.

Theo ông Châu Văn Minh, cần quy định rõ hơn nghĩa vụ của đơn vị thuê trong lựa chọn, giám sát nhà cung cấp; cung cấp tài liệu, chứng từ và thông tin đầy đủ, trung thực, kịp thời; kiểm tra, phê duyệt và sử dụng kết quả dịch vụ. Cùng với đó, cần làm rõ quyền yêu cầu giải trình, sửa chữa sai sót, nhận bàn giao hồ sơ và bảo vệ dữ liệu kế toán. Việc thuê dịch vụ không thay thế yêu cầu kiểm soát nội bộ phù hợp của đơn vị, nhất là khi nhiều chủ thể cùng tham gia lập, kiểm tra và ký báo cáo tài chính.

Đối với bên cung cấp, ông Châu Văn Minh đề nghị phân định trách nhiệm giữa tổ chức ký hợp đồng, cá nhân trực tiếp thực hiện, người soát xét, người ký báo cáo tài chính và người đảm nhận dịch vụ làm kế toán trưởng.

Khi phát sinh sai sót hoặc thiệt hại, cần xem xét hành vi, phạm vi nghĩa vụ, lỗi và quan hệ nhân quả của từng chủ thể, kể cả trường hợp khách hàng cung cấp thiếu thông tin, nhà cung cấp hạch toán sai hoặc đã cảnh báo nhưng khách hàng vẫn yêu cầu xử lý trái quy định. Cần làm rõ quyền và nghĩa vụ từ chối thực hiện yêu cầu trái pháp luật, cũng như trách nhiệm thông báo, lập bằng chứng và khắc phục sai sót.

Ông Châu Văn Minh cũng cho rằng, hồ sơ công việc cần có khả năng truy xuất người thực hiện, người kiểm tra và người phê duyệt; quy định về bảo mật, lưu trữ, bàn giao dữ liệu và bồi thường phải phù hợp với pháp luật hiện hành, bảo vệ cả bên thuê và người sử dụng thông tin kế toán. Những yêu cầu về quy trình, hồ sơ kiểm soát chất lượng nên tương xứng với tính chất, quy mô, rủi ro của dịch vụ, không áp đặt một mô hình thủ tục cứng cho mọi nhà cung cấp.

ĐBQH Châu Văn Minh đề nghị rà soát, bảo đảm tính phù hợp về tiêu chuẩn, quyền hạn và trách nhiệm của kế toán trưởng giữa trường hợp bố trí nhân sự tại đơn vị và trường hợp thuê dịch vụ làm kế toán trưởng. Theo ông Minh, tiêu chuẩn năng lực và trách nhiệm chuyên môn cần được bảo đảm theo quy định pháp luật, không phụ thuộc vào hình thức thực hiện công việc. Tuy nhiên, cơ chế thực hiện nhiệm vụ, quan hệ phối hợp, tiếp cận thông tin, kiểm tra và ký chứng từ cần được xác định phù hợp với từng hình thức.

Ông Châu Văn Minh cho rằng, cần làm rõ quyền và trách nhiệm của người được thuê làm kế toán trưởng trong việc yêu cầu cung cấp thông tin, kiểm tra, cảnh báo rủi ro, bảo mật thông tin, bảo lưu ý kiến chuyên môn và từ chối thực hiện yêu cầu trái pháp luật; đồng thời phân định trách nhiệm giữa bên cung cấp dịch vụ với người đại diện theo pháp luật và các chủ thể có liên quan tại đơn vị.

Việc thuê dịch vụ làm kế toán trưởng không làm thay đổi trách nhiệm của đơn vị kế toán trong tổ chức, quản lý và kiểm soát công tác kế toán. Các nội dung về phối hợp, bàn giao công việc và thực hiện quyền ký chứng từ cần được hướng dẫn hoặc thỏa thuận trong hợp đồng phù hợp với quy định pháp luật.

Đối với khu vực công, ông Châu Văn Minh đề nghị làm rõ phạm vi các đơn vị được thuê dịch vụ kế toán, dịch vụ làm kế toán trưởng theo pháp luật có liên quan; đồng thời bảo đảm yêu cầu về lựa chọn nhà cung cấp, năng lực chuyên môn, chất lượng dịch vụ và trách nhiệm pháp lý khi sử dụng ngân sách nhà nước.

ĐBQH Châu Văn Minh cho hay, việc bãi bỏ cơ chế cấp phép trước đòi hỏi trách nhiệm quản lý trong quá trình hoạt động phải được thiết kế đầy đủ hơn. Ông đề nghị phân biệt nghĩa vụ khai báo, cập nhật thông tin phục vụ giám sát với thủ tục đăng ký hoặc chấp thuận kinh doanh.

Cơ sở dữ liệu cần công khai có chọn lọc thông tin về chủ thể cung cấp dịch vụ, tình trạng hoạt động, năng lực đối với những công việc yêu cầu chứng chỉ, việc cập nhật kiến thức và các quyết định xử lý được phép công bố; đồng thời liên thông với cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và tài chính để hạn chế khai báo trùng lặp.

Theo ông Châu Văn Minh, cần làm rõ phạm vi, thẩm quyền và cách thức kiểm tra đối với cả chủ thể đã khai báo và các trường hợp có dấu hiệu cung cấp dịch vụ trái quy định, không khai báo, sử dụng chứng chỉ không hợp lệ hoặc đảm nhận công việc cần tiêu chuẩn bổ sung khi chưa đáp ứng. Tiêu chí hậu kiểm cần dựa trên rủi ro, tính chất dịch vụ, dấu hiệu sai sót và phản ánh đã xác minh; có cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tránh kiểm tra chồng chéo hoặc làm gia tăng chi phí tuân thủ.

Đối với biện pháp đình chỉ tại Điều 69, ông Châu Văn Minh đề nghị xác định rõ hành vi, căn cứ, thẩm quyền, thời hạn, hậu quả pháp lý và trình tự bảo đảm quyền giải trình; phân biệt sai sót có thể khắc phục với hành vi cố ý làm sai lệch thông tin hoặc tái phạm nghiêm trọng. Cần có cơ chế thông báo cho khách hàng, bàn giao hồ sơ và xử lý hợp đồng đang thực hiện để không làm gián đoạn nghĩa vụ kế toán, báo cáo. Việc xử lý không được căn cứ vào việc thiếu giấy phép hoặc giấy chứng nhận mà pháp luật đã bãi bỏ.

ĐBQH Châu Văn Minh đề nghị quy định rõ hơn vai trò cụ thể của tổ chức nghề nghiệp trong bồi dưỡng, cập nhật kiến thức; tham gia xây dựng và phổ biến chuẩn mực, đạo đức nghề nghiệp; hướng dẫn thực hành, hỗ trợ kiểm soát chất lượng, tiếp nhận phản ánh và phản biện chính sách.

Cần phân biệt các hoạt động chuyên môn mà tổ chức nghề nghiệp được chủ động thực hiện theo pháp luật và điều lệ với các nhiệm vụ do cơ quan quản lý giao, công nhận hoặc phối hợp thực hiện.

Riêng khoản 2 Điều 70, ông Châu Văn Minh đề nghị thể hiện mối liên hệ giữa hoạt động bồi dưỡng, cập nhật kiến thức của tổ chức nghề nghiệp và nghĩa vụ cập nhật kiến thức của cá nhân cung cấp dịch vụ theo Điều 67, tránh quy định vừa mang tính cho phép hình thức, vừa không xác định rõ nhiệm vụ.

Nếu giao tổ chức nghề nghiệp đánh giá năng lực hoặc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn khác, phải có tiêu chuẩn, giám sát, trách nhiệm giải trình và kiểm soát xung đột lợi ích; không chuyển giao thẩm quyền quản lý nhà nước, bắt buộc gia nhập hội hoặc hình thành độc quyền, điều kiện kinh doanh mới.

ĐBQH Châu Văn Minh cho hay, thực tiễn cho thấy dịch vụ kế toán và dịch vụ về thuế có quan hệ chặt chẽ, nhiều công việc kê khai thuế là kết quả trực tiếp của quá trình thực hiện công tác kế toán. Các tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ kế toán thường đồng thời thực hiện tư vấn thuế, hỗ trợ lập tờ khai thuế cho khách hàng.

Tuy nhiên, quy định hiện hành về kinh doanh dịch vụ kế toán chưa làm rõ đầy đủ phạm vi các công việc liên quan đến thuế mà bên cung cấp dịch vụ kế toán được thực hiện, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất.

Từ thực tiễn này, ông Châu Văn Minh đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định trong Luật Kế toán về việc tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ kế toán được cung cấp đồng thời các dịch vụ về thuế, trong đó xác định rõ phạm vi công việc, quyền và trách nhiệm của các bên. Cần phân biệt hoạt động tư vấn thuế, hỗ trợ lập tờ khai thuế với việc thực hiện thủ tục về thuế thay khách hàng. Đối với các dịch vụ thuộc phạm vi kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế, đặc biệt là việc kê khai và ký tờ khai thuế thay khách hàng, chủ thể cung cấp phải đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật về quản lý thuế.

Đối với Luật Kiểm toán độc lập, ĐBQH Châu Văn Minh cơ bản thống nhất với việc đơn giản hóa thành phần hồ sơ, khai thác dữ liệu sẵn có để giảm giấy tờ doanh nghiệp phải nộp; đồng thời ủng hộ hướng rút ngắn thời hạn cấp, cấp lại, điều chỉnh Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán. Ông đề nghị làm rõ trách nhiệm của cơ quan giải quyết thủ tục trong khai thác, đối chiếu dữ liệu, xử lý trường hợp thông tin thiếu hoặc không thống nhất; đánh giá tính khả thi của thời hạn giải quyết và chuẩn hóa quy trình, hồ sơ điện tử, bảo đảm cải cách thủ tục không làm giảm yêu cầu về điều kiện kinh doanh theo quy định pháp luật.

Ông Châu Văn Minh cũng nhấn mạnh, việc cải cách thủ tục cần gắn với yêu cầu duy trì năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, tính độc lập, trách nhiệm của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán, cũng như kiểm soát chất lượng kiểm toán. Những vấn đề rộng hơn như hồ sơ kiểm toán điện tử, cạnh tranh bằng phí dịch vụ có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng, yêu cầu đối với đơn vị có lợi ích công chúng và sự phối hợp với tổ chức nghề nghiệp cần được tổng kết để hoàn thiện pháp luật theo lộ trình riêng. Với dự thảo lần này, ông đề nghị tập trung vào những nội dung thực sự cần thiết, gắn trực tiếp với các điều khoản sửa đổi.