Thuốc lá điện tử: cái bẫy nicotine với giới trẻ

Ở những nước có số liệu, tỷ lệ trẻ vị thành niên dùng thuốc lá điện tử cao gấp khoảng 9 lần người trưởng thành. WHO cảnh báo sản phẩm này đang "thúc đẩy một làn sóng nghiện nicotine mới".

Ở Việt Nam, xu hướng này tăng rất nhanh. Số liệu các một số nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ học sinh 13-17 tuổi dùng thuốc lá điện tử tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Riêng nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8%, tức hơn gấp đôi chỉ sau một năm.

Trong giai đoạn 2020-2023, các cơ sở y tế ghi nhận hơn 1.200 ca nhập viện liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, trong đó có nhiều thanh thiếu niên.

Thông tin trên được đưa ra tại Hội thảo khoa học "Phòng ngừa vi phạm liên quan đến thuốc lá điện tử và những tác động đối với thanh thiếu niên", do Học viện Cảnh sát nhân dân (Bộ Công an) tổ chức chiều 15/10.

Hội thảo khoa học "Phòng ngừa vi phạm liên quan đến thuốc lá điện tử và những tác động đối với thanh thiếu niên", do Học viện Cảnh sát nhân dân (Bộ Công an) tổ chức

Tại đây, PGS.TS. Trần Thị Tuyết Hạnh, đại diện nhóm nghiên cứu về phòng chống tác hại thuốc lá của Trường Đại học Y tế công cộng, đã trình bày tham luận "Quản lý thuốc lá điện tử từ góc độ bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Những vấn đề lý luận và thực tiễn". Bài tham luận nhận được nhiều sự quan tâm của đại biểu và các nhà khoa học dự hội thảo.

PGS Tuyết Hạnh nhấn mạnh một hiểu lầm phổ biến: nhiều người, nhất là giới trẻ, nghĩ thuốc lá điện tử chỉ là "hơi nước có mùi thơm", là “sản phẩm giảm hại”, “sản phẩm không có hại”... Bằng chứng khoa học cho thấy điều ngược lại.

Trước hết, nicotine gây nghiện mạnh và làm tổn thương bộ não đang phát triển. Não người còn hoàn thiện đến khoảng 25 tuổi. Tiếp xúc với nicotine ở tuổi thiếu niên có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tập trung, trí nhớ và kiểm soát hành vi, đồng thời khiến người trẻ dễ nghiện các chất khác hơn.

Vì sao cấm

hoàn

toàn thuốc lá điện tử

là lựa chọn đúng?

Ngày 30/11/2024, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 173/2024/QH15. Từ ngày 01/01/2025, việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bị cấm.

Theo các văn bản hướng dẫn hiện hành (Nghị định 371/2025/NĐ-CP, sau đó là Nghị định 90/2026/NĐ-CP), người sử dụng có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng. Người để người khác sử dụng tại nơi mình quản lý có thể bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng. Người buôn bán số lượng lớn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức án cao nhất đến 15 năm tù.

Theo PGS Tuyết Hạnh, lệnh cấm dựa trên những cơ sở khoa học và pháp lý vững chắc. Phòng bệnh từ gốc, thay vì đợi để chữa cho người đã nghiện, Nhà nước chủ động đưa sản phẩm độc hại ra khỏi môi trường sống của trẻ em.

Áp dụng nguyên tắc phòng ngừa mặc dù tác hại lâu dài như ung thư hay bệnh tim mạch phải mất hàng chục năm mới thấy rõ, nhưng những gì đã biết về tính gây nghiện, độc tính và hiệu ứng "cửa ngõ" đã đủ để hành động.

Đồng thời Việt Nam đang thể hiện rõ quyết tâm thực hiện nghĩa vụ bảo vệ trẻ em. Công ước của Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em và Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của WHO, mà Việt Nam là thành viên từ năm 2004, đều yêu cầu điều này.

Các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ thực tiễn trao đổi, tham luận tại Hội thảo

Nghiên cứu năm 2025 của PGS. TS. Lê Thị Thanh Hương và nhóm nghiên cứu ở Trường Đại học Y tế công cộng tại 4 thành phố lớn cho thấy lệnh cấm đã có hiệu quả bước đầu rõ rệt.

Trong số các cửa hàng từng bán thuốc lá điện tử, 64,3% đã đóng cửa vĩnh viễn. Bài quảng cáo công khai giảm 88,4% trên YouTube, 68,6% trên X (Twitter) và 54,2% trên Facebook. Tỷ lệ sinh viên đang dùng thuốc lá điện tử còn 3,3%, thấp hơn các khảo sát trước năm 2025.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra 3 điểm đáng lo. Thứ nhất, thị trường đang chuyển sang hoạt động ngầm. Thứ hai, người bán ngụy trang ngày càng tinh vi trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Thứ ba, nguy cơ ma túy trá hình dưới dạng thuốc lá điện tử đang gia tăng. Kinh nghiệm từ Singapore, Lào và Ấn Độ cho thấy cấm mới chỉ là điều kiện cần. Nếu không thực thi liên tục, thị trường bất hợp pháp sẽ nhanh chóng quay lại.

Cần cả xã hội chung tay

Tại hội thảo, PGS Tuyết Hạnh đề xuất một số nhóm giải pháp, bao gồm: Hoàn thiện luật, đưa lệnh cấm vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá khi sửa đổi luật.

Quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển và dịch vụ thanh toán.

Cần đánh vào nguồn cung mà lực lượng Công an giữ vai trò nòng cốt, phối hợp với Hải quan, Bộ đội Biên phòng và Quản lý thị trường để triệt phá các đường dây nhập lậu, phân phối quy mô lớn.

Phát hiện sớm thuốc lá điện tử chứa ma túy: Công an, cơ sở y tế và phòng giám định phối hợp xét nghiệm tang vật và thông báo các ca ngộ độc.

Đồng thời cần huy động sự chung tay của cộng đồng. Lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh, đưa kỹ năng nhận diện và từ chối thuốc lá điện tử vào trường học và hỗ trợ cai nghiện nicotine cho người trẻ đã lỡ sử dụng.

"Gia đình và nhà trường là tuyến phòng vệ đầu tiên," PGS Tuyết Hạnh nhắn nhủ. "Cha mẹ hãy để ý những thiết bị lạ, có hình dáng như bút, đồ chơi hay sạc dự phòng trong đồ dùng của con. Hãy trò chuyện thẳng thắn với con về tác hại thật của thuốc lá điện tử và đừng ngần ngại báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện nơi buôn bán. Bảo vệ thế hệ trẻ khỏi làn sóng nghiện nicotine mới là trách nhiệm của tất cả chúng ta".