Đề án 1 triệu ha lúa: Thí điểm rực rỡ, thực tế... chưa có dự án nào

Chưa có dự án cụ thể nào

Ngày 10/9, tại Cần Thơ, diễn ra Hội thảo thúc đẩy liên kết sản xuất, tiêu thụ trong thực hiện Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Cánh đồng lúa mô hình Đề án 1 triệu ha.

Ông Phạm Thái Bình - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An - cho biết, kỹ thuật, quy trình canh tác của Đề án đã được nông dân, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp (DN) nắm rất rõ.

Qua 2 năm thí điểm mô hình sản xuất lúa mới đã chứng minh Đề án rất hiệu quả, cần thiết. Tuy nhiên, ông Bình cho rằng, thực tế giá lúa và đầu ra đều bất ổn. Trong 5-6 tháng qua, giá lúa duy trì ở mức thấp, với chi phí vật tư đầu vào cao nên nông dân hầu như không có lãi, DN hòa vốn hoặc lỗ.

Trong khi đó, theo ông Bình, tiến độ thực hiện Đề án còn mơ hồ, con số 400.000 ha đã thực hiện ở ĐBSCL thực chất là chuyển đổi từ các chương trình cũ và dự án thí điểm 2 năm qua. Đến nay vẫn chưa có một dự án chính thức nào của Đề án được triển khai cụ thể trên thực địa.

“DN, HTX và nông dân rất cần các dự án cụ thể nằm ở xã nào, diện tích bao nhiêu, ai làm chủ kết nối. Không thể chỉ nói chung chung rồi để 4-5 bên (cung cấp phân, thuốc, giống, bao tiêu, nông dân) tự xoay, không có đơn vị chỉ huy trực tiếp”, ông Bình nói.

Theo ông Bình, tiêu chí liên kết sản xuất - bao tiêu thời gian qua bàn rất nhiều, nhưng thực chất ra sao vẫn là vấn đề. Khi DN đến xây dựng vùng nguyên liệu, nông dân tham gia rất nhiệt tình và tuân thủ đúng quy trình, nhưng vẫn còn tình trạng “bẻ kèo”.

Ông Phạm Thái Bình - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An.

Bên cạnh đó, nút thắt về vốn cũng chưa được giải quyết. Để liên kết, DN cần vốn để ứng trước cho HTX, nông dân, trả tiền mua lúa, đầu tư máy móc, kho chứa... Tuy nhiên, các ngân hàng không thể giải ngân, vì chưa có dự án được phê duyệt chính thức để làm căn cứ cho vay.

“Chính sách, cơ chế, kỹ thuật đều đã có đủ. Chỉ còn nút thắt về vốn và dự án cụ thể để, trên những cánh đồng thật. Nếu làm được điều này (dự án thực tế - PV), tôi tin chuỗi giá trị ngành lúa gạo Việt hoàn toàn có thể đạt 10 tỷ USD thay vì 5 tỷ USD như hiện nay”, ông Bình nói thêm.

Không nên bỏ qua gạo nguyên liệu

Ông Trần Trương Tấn Tài - Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (VINASEED) - cho rằng, các HTX cũng có thể xây dựng thương hiệu gạo xanh cho riêng mình để phục vụ thị trường nội địa, thay vì chờ doanh nghiệp đến liên kết thu mua. Cùng đó, Nhà nước cần có phần mềm quản lý để truy xuất nguồn gốc, loại bỏ tình trạng vi phạm bản quyền giống lúa, đảm bảo chất lượng đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Theo ông Tài, trong nước nhu cầu tiêu dùng gạo trực tiếp đang giảm, trong khi nhu cầu gạo phục vụ chế biến (bún, bánh, thực phẩm khác...) lại tăng. Việt Nam xuất khẩu gạo thứ 2 thế giới nhưng cũng nhập khẩu gạo lớn thứ 2 toàn cầu. Việc thừa gạo ăn khiến giá bị đẩy xuống thấp, nhưng lại thiếu gạo nguyên liệu cho công nghiệp chế biến. Do đó, Nhà nước cần rà soát lại quy hoạch sản xuất, điều chỉnh cơ cấu lúa gạo theo nhu cầu thực tế của thị trường, tính đến giải pháp “cho đất nghỉ ngơi”.

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&MT), sau 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu ha đạt những kết quả bước đầu khá rõ nét về giảm chi phí, giảm phát thải, tăng giá trị. Diện tích lúa thí điểm đạt hơn 379.400 ha (vượt mục tiêu 180.000 ha). Tuy nhiên, giai đoạn 2026-2030 cần tập trung tổ chức thành vùng nguyên liệu có thị trường, có hợp đồng, dữ liệu, hạ tầng và có khả năng huy động nguồn lực đầu tư.

Về tín dụng, chương trình cho vay liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp, đến tháng 4/2026, có 8 ngân hàng thương mại đăng ký tham gia, luỹ kế giải ngân đạt khoảng 3.600 tỷ đồng.

Con số giải ngân trên khá thấp so với nhu cầu vốn gần 83.000 tỷ đồng của Đề án, cho thấy điểm nghẽn về nguồn cung tín dụng và khả năng hấp thụ vốn.

Quang cảnh hội thảo.

Việc liên kết tiêu thụ vẫn thiên về giao dịch mua bán, hợp đồng ngắn hạn, dễ bị vi phạm khi giá biến động. Vì vậy, hợp đồng cần tạo động lực để các bên thực hiện cam kết và cùng chia sẻ lợi ích, rủi ro.

Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho rằng, cần chuyển mạnh phương thức tổ chức thực hiện Đề án, từ mở rộng diện tích sang tổ chức chuỗi giá trị trên vùng nguyên liệu.