Để chính sách hỗ trợ sản xuất cát nghiền thay thế cát tự nhiên đi vào thực tiễn

Dây chuyền sản xuất cát nghiền của Công ty CP Đầu tư xây dựng và Thương mại tổng hợp Nhân Nam.

Tại thôn Thành Minh, xã Xuân Hòa, gia đình ông Lê Doãn Nho quyết định sử dụng cát nghiền thay thế cát vàng tự nhiên để xây dựng ngôi nhà của mình. Quyết định này được đưa ra sau khi ông trực tiếp tham khảo nhiều công trình đã sử dụng loại vật liệu mới. Ông Nho chia sẻ: “Ban đầu gia đình cũng khá băn khoăn vì đã quen dùng cát tự nhiên. Nhưng sau khi tìm hiểu thực tế và được đơn vị thi công tư vấn, tôi thấy cát nghiền có chất lượng khá đồng đều, sạch tạp chất, giá thành ổn định hơn. Khi đưa vào xây dựng, bê tông và vữa vẫn bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, không ảnh hưởng đến chất lượng công trình. Trong điều kiện cát tự nhiên ngày càng khan hiếm và giá tăng cao, tôi cho rằng cát nghiền là giải pháp phù hợp, vừa tiết kiệm chi phí, vừa góp phần giảm áp lực khai thác cát lòng sông”.

Khảo sát tại Công ty CP Đầu tư xây dựng và Thương mại tổng hợp Nhân Nam, Công ty TNHH MTV Tân Thành 2, Công ty TNHH Thương mại Phú Sơn... cho thấy, cát nghiền ngày càng được nhiều đơn vị lựa chọn bởi chất lượng ổn định, chủ động nguồn cung và không phụ thuộc vào diễn biến của thị trường cát tự nhiên. Các doanh nghiệp đều đã đầu tư dây chuyền nghiền, sàng, rửa và phân loại hiện đại, kiểm soát chặt kích thước hạt, hàm lượng bùn, bụi, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành. Nguồn nguyên liệu chủ yếu được tận dụng từ đá xây dựng và phụ phẩm khai thác khoáng sản, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm lượng chất thải phát sinh, đồng thời tạo thêm giá trị gia tăng cho ngành khai thác khoáng sản của địa phương.

Tại hội thảo khoa học phản biện “Chính sách hỗ trợ đầu tư mới hoặc đổi mới công nghệ - thiết bị sản xuất cát nhân tạo (cát nghiền) giai đoạn 2026-2030 trên địa bàn tỉnh” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thanh Hóa tổ chức tháng 5/2026, các chuyên gia nhận định cát nghiền không chỉ là giải pháp thay thế cát tự nhiên mà còn mang lại hiệu quả kỹ thuật cao. Nhờ thành phần hạt đồng đều, sản phẩm có thể giúp giảm khoảng 10 - 12% lượng xi măng/m3 bê tông nhưng vẫn bảo đảm, thậm chí nâng cao cường độ chịu lực; phù hợp với bê tông cường độ cao, vữa xây trát và bê tông nhựa.

Tuy nhiên, những kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nhiều doanh nghiệp cho rằng, trở ngại lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở chi phí đầu tư dây chuyền công nghệ mà còn ở đầu ra của sản phẩm. Thói quen sử dụng cát tự nhiên vẫn phổ biến trong hoạt động xây dựng, trong khi nhiều chủ đầu tư còn e ngại về chất lượng hoặc chưa có đầy đủ thông tin kỹ thuật về cát nghiền. Đây cũng là nguyên nhân khiến Nghị quyết số 20/2021/NQ-HĐND của HĐND tỉnh về việc ban hành chính sách khuyến khích phát triển khoa học và công nghệ trở thành khâu đột phá trong phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2021-2025, trong đó có nội dung hỗ trợ đầu tư mới hoặc đổi mới công nghệ - thiết bị sản xuất cát nhân tạo (cát nghiền), chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng, số doanh nghiệp tiếp cận chính sách còn hạn chế (chỉ có 1 doanh nghiệp đủ điều kiện). Vì vậy, nếu chỉ tập trung hỗ trợ phía sản xuất mà không có giải pháp mở rộng thị trường tiêu thụ thì chính sách khó tạo được sức lan tỏa.

Theo dự báo, giai đoạn 2026-2030, Thanh Hóa cần trên 45 triệu m3 cát xây dựng. Trong khi đó, khả năng cung ứng từ các mỏ cát tự nhiên hiện hữu chỉ khoảng 16 triệu m3, đồng nghĩa thiếu hụt gần 30 triệu m3 nếu không có nguồn thay thế. Sự khan hiếm này không chỉ đẩy giá cát tăng cao mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ nhiều công trình trọng điểm, đồng thời gia tăng áp lực khai thác cát lòng sông, kéo theo nhiều hệ lụy về môi trường và an toàn đê điều.

Để giải quyết bài toán thiếu hụt vật liệu xây dựng trong những năm tới, Thanh Hóa đang xây dựng chính sách hỗ trợ đầu tư mới và đổi mới công nghệ sản xuất cát nghiền giai đoạn 2026-2030. Điều được kỳ vọng không chỉ là tăng thêm số lượng dây chuyền sản xuất mà còn tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư công nghệ hiện đại, nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm tiêu hao năng lượng và hạn chế tác động đến môi trường. Khi công nghệ được nâng cấp, cát nghiền sẽ có điều kiện cạnh tranh tốt hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các công trình xây dựng.

Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, nhiều chuyên gia cho rằng cần nhìn nhận đầy đủ những rào cản mà doanh nghiệp đang gặp phải. Ngoài hỗ trợ về đầu tư thiết bị, cần có cơ chế tín dụng phù hợp để giảm áp lực vốn ban đầu, đồng thời xây dựng các tiêu chí hỗ trợ theo hướng ưu tiên những dây chuyền ứng dụng công nghệ tiên tiến, tự động hóa, tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường. Chỉ khi cát nghiền được sử dụng rộng rãi trong các công trình xây dựng, nhất là các dự án đầu tư công, cùng với hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng và hoạt động tuyên truyền hiệu quả nhằm thay đổi nhận thức của chủ đầu tư, nhà thầu và người dân, chính sách mới thực sự phát huy tác dụng, tạo động lực để doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài.

Cát nghiền đã chứng minh được hiệu quả cả về kinh tế, kỹ thuật và môi trường. Song để vật liệu này thực sự thay thế cát tự nhiên, không thể chỉ trông chờ vào sự hỗ trợ về vốn mà cần một hệ thống chính sách đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ, từ đổi mới công nghệ đến mở rộng thị trường. Khi những “điểm nghẽn” về cơ chế được tháo gỡ, cát nghiền sẽ không chỉ góp phần giải bài toán thiếu vật liệu xây dựng mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành vật liệu xây dựng trong những năm tới.