Để di sản tạo nên bản sắc và năng lực cạnh tranh mới

Di tích Cột cờ Hà Nội nhìn từ trên cao. Ảnh: Phạm Hùng.

Kho tàng di sản ngàn năm và cơ hội từ tư duy phát triển mới

Hà Nội hiện có gần 6.500 di sản văn hóa vật thể trong đó bao gồm hơn 5.900 di tích lịch sử văn hóa, gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể cùng hơn 1.300 làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, giá trị nổi bật của Thủ đô không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở chiều sâu và sự đan xen giữa các loại hình di sản. Từ di tích lịch sử, kiến trúc đến lễ hội, ẩm thực, làng nghề và nếp sống thanh lịch của người Tràng An, tất cả tạo nên một hệ sinh thái văn hóa đặc sắc.

Chính “độ dày” này tạo cho Hà Nội lợi thế lớn trong bối cảnh văn hóa ngày càng được nhìn nhận là nguồn lực nội sinh quan trọng. Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO năm 2019 là dấu mốc quan trọng, mở ra hướng tiếp cận mới, trong đó văn hóa và sáng tạo trở thành trung tâm của phát triển bền vững.

Trao đổi tại Chương trình thời sự trực tiếp “Để di sản Thủ đô trở thành tài sản” do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện tối 28-3, GS.TSKH Vũ Minh Giang, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhấn mạnh, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới là một bước tiến dài trong tư duy về vai trò của văn hóa.

Đối với Hà Nội, điều này đặc biệt có ý nghĩa khi Thủ đô đang lưu giữ khối lượng lớn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để biến những “tài nguyên” này thành sản phẩm văn hóa đặc sắc, tham gia vào đời sống hiện đại và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.

Cùng quan điểm, TS Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho rằng, tiềm năng của di sản Hà Nội không chỉ ở số lượng mà còn ở sự đa dạng, thậm chí nhiều giá trị vẫn chưa được nhận diện đầy đủ. Điều này đồng nghĩa với việc dư địa phát triển còn rất lớn, là nền tảng để chuyển từ tư duy “giữ gìn” sang “khai thác và phát huy”.

Tuy nhiên, như các chuyên gia đều nhìn nhận, cơ hội chỉ trở thành động lực khi có sự thay đổi trong cách tiếp cận. Di sản cần được đưa vào các không gian sáng tạo, giáo dục, du lịch và công nghiệp văn hóa để tạo ra giá trị mới. Đây chính là con đường để di sản không chỉ tồn tại mà còn đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng.

“Thổi hồn” để di sản sống cùng đô thị

Một trong những gợi mở quan trọng là phải làm cho di sản “sống” trong đời sống đương đại, thay vì chỉ tồn tại dưới dạng bảo tồn tĩnh.

GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh: “Muốn phát huy giá trị di sản ở mức cao nhất thì phải thổi hồn vào, phải để di sản sống cùng chúng ta, chứ không chỉ dừng lại ở việc chiêm ngưỡng hay tôn vinh”. Theo ông, mỗi di sản cần có câu chuyện, có chiều sâu và có khả năng kết nối với con người hôm nay.

Ông dẫn chứng trường hợp không gian Trường Đại học Đông Dương (nay là Đại học Quốc gia Hà Nội), nơi gắn với nhiều nhân vật và sự kiện lịch sử quan trọng. Nếu được gắn kết với hoạt động giáo dục và kể lại những câu chuyện cụ thể, di sản này sẽ trở nên sống động, có giá trị lan tỏa lớn hơn rất nhiều.

Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia đã thành công trong việc đưa di sản hòa vào đời sống hiện đại, biến di sản thành một phần của không gian sống. Điều đó cho thấy di sản không phải là “gánh nặng” của phát triển, mà hoàn toàn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh nếu được khai thác đúng cách.

Đối với Hà Nội, một đô thị có mật độ di sản dày đặc, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Thành phố không thể chỉ trông chờ vào mô hình bảo tồn tĩnh, mà cần những giải pháp sáng tạo hơn để di sản hiện diện trong đời sống đô thị, từ giáo dục học đường, du lịch trải nghiệm đến các không gian công cộng và sản phẩm văn hóa.

Khi được “kích hoạt” đúng cách, di sản không chỉ lưu giữ ký ức mà còn trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, góp phần định hình bản sắc đô thị và tạo ra những giá trị mới phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Múa "con đĩ đánh bồng" làng Triều Khúc. Ảnh:Phạm Hùng

“Ba nhà cộng một” để phát huy nguồn lực

Ở bình diện rộng hơn, bài toán phát huy di sản là câu chuyện chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Theo TS Lê Thị Minh Lý, tiềm năng lớn nhất của di sản Hà Nội nằm ở sự đa dạng và phong phú, không chỉ về số lượng mà cả về loại hình. Bên cạnh đó, Hà Nội còn có nguồn lực con người rất đáng kể, với đội ngũ cán bộ nghiên cứu, chuyên gia văn hóa được đào tạo bài bản, làm việc trong các trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và hệ thống quản lý từ thành phố đến cơ sở. Đây là yếu tố quan trọng để di sản được khai thác đúng hướng và hiệu quả.

Tuy nhiên, để tiềm năng trở thành nguồn lực, cần có hành lang pháp lý và cơ chế chính sách phù hợp. Theo bà, việc phát triển công nghiệp văn hóa thời gian qua đã cho thấy di sản hoàn toàn có thể chuyển hóa thành các sản phẩm, dịch vụ mang lại giá trị kinh tế rõ nét. Nhưng để phát triển bền vững, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn về chính sách, không chỉ dừng ở các mô hình đơn lẻ.

Ở góc nhìn tổng thể, GS.TSKH Vũ Minh Giang đưa ra cách tiếp cận “ba nhà cộng một”. Theo đó, nhà quản lý giữ vai trò định hướng và nhận diện giá trị; nhà khoa học, chuyên gia chịu trách nhiệm nghiên cứu, thiết kế các mô hình cụ thể; nhà đầu tư là lực lượng quan trọng để huy động nguồn lực xã hội.

Yếu tố “cộng một” là báo chí, đóng vai trò kết nối, lan tỏa giá trị và tạo sự đồng thuận xã hội. Khi các chủ thể này phối hợp chặt chẽ, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành động lực phát triển.

Có thể thấy, để di sản thực sự trở thành tài sản, Hà Nội cần một cách tiếp cận tổng thể, trong đó bảo tồn đi đôi với phát huy, truyền thống gắn với sáng tạo và văn hóa gắn với kinh tế.

Thủ đô đang có lợi thế lớn về nguồn lực di sản, con người và định hướng chính sách. Vấn đề còn lại là tổ chức các nguồn lực ấy thành một chiến lược đủ mạnh, đủ linh hoạt và bền vững. Khi đó, di sản sẽ không còn là những giá trị đứng yên trong quá khứ, mà trở thành nguồn lực sống động, góp phần tạo nên bản sắc và năng lực cạnh tranh mới cho Hà Nội trong giai đoạn phát triển mới.

Bảo Hân