Để ký ức trở thành sức mạnh quốc gia
Nửa thế kỷ Việt Nam đồng hành cùng UNESCO (1976- 2026) đặt ra một câu hỏi vượt lên niềm tự hào về những di sản được ghi danh: Chúng ta sẽ trao lại cho mai sau một gia tài văn hóa còn khả năng nuôi dưỡng đời sống, hay chỉ những dấu tích được gìn giữ trong khi tri thức và con người làm nên chúng đã dần vắng bóng? Câu trả lời liên quan trực tiếp đến chất lượng phát triển quốc gia, bởi một dân tộc chỉ có thể bước xa khi hiểu chiều sâu của mình và biết chuyển hóa chiều sâu ấy thành năng lực sáng tạo.
Từ thực tiễn hồi sinh của Huế, có thể nhìn rõ sự chuyển biến trong tư duy bảo tồn Việt Nam: Cùng với cứu vãn thành quách, cung điện, lăng tẩm là nhận diện những trang tư liệu, bài bản âm nhạc, kỹ năng nghề nghiệp và ký ức cộng đồng. Cung điện có thể được tu bổ, nhưng ý nghĩa của nó sẽ nghèo đi nếu thơ văn trên kiến trúc không còn người đọc hiểu; sân khấu có thể sáng đèn, nhưng truyền thống vẫn suy yếu nếu nghệ nhân không tìm được người kế nghiệp. Bởi vậy, bảo vệ di sản cần được đặt trong quan hệ giữa chứng tích, tri thức và con người, thay vì chia cắt thành những nhiệm vụ hành chính riêng lẻ.
Mộc bản, châu bản, sắc phong hay gia phả lưu giữ bằng chứng giúp xã hội đối thoại với quá khứ; âm nhạc, nghi lễ, nghề thủ công lại duy trì những cách cảm nhận và biểu đạt được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Khi hai dòng chảy ấy gặp nhau, lịch sử trở thành nguồn hiểu biết sống động, giúp cộng đồng nhận thức bản thân và lựa chọn tương lai. Điều đáng lo là những tổn thất sâu sắc thường diễn ra âm thầm, ít gây chú ý bằng sự xuống cấp của một công trình lớn. Một trang tư liệu bị ẩm mốc, một nét chữ bị xóa trong quá trình tu bổ, một bài bản biến mất theo người nghệ nhân đều có thể làm đứt gãy những mạch tri thức không thể tái tạo. Chính vì thế, phân bổ nguồn lực bảo tồn phải dựa trên mức độ rủi ro và khả năng mất mát, đồng thời dành sự quan tâm tương xứng cho những giá trị ít hiện diện trước công chúng.
Đã đến lúc hiệu quả bảo tồn cần được nhìn sâu hơn số danh hiệu, công trình tu bổ hoặc lượt khách tham quan. Những thước đo phải phản ánh tài liệu được bảo vệ an toàn đến đâu, bao nhiêu bài bản còn người thực hành, lớp kế cận có đủ năng lực tiếp nối hay không, người dân được tiếp cận tri thức và hưởng lợi như thế nào. Nếu thành tích tăng lên nhưng nền tảng trao truyền suy giảm, chúng ta cần xem lại cách đánh giá cũng như thứ tự ưu tiên trong chính sách. Trung tâm của chính sách ấy phải là cộng đồng đang gìn giữ di sản. Với tài liệu nằm trong làng xã, dòng họ, cơ sở tôn giáo và tư gia, Nhà nước cần hỗ trợ bảo quản, phục chế, số hóa trên cơ sở tôn trọng quyền sở hữu và thỏa thuận về công bố, khai thác. Với nghệ nhân, đãi ngộ phải tính đến công sức nghiên cứu, truyền nghề và nuôi dưỡng người kế nghiệp, để sự tận tụy không tiếp tục phụ thuộc vào hy sinh cá nhân, còn người trẻ có thể lựa chọn gắn bó bằng một sinh kế ổn định.
Đô thị hóa cũng buộc chúng ta nhìn di sản trong toàn bộ môi trường sống. Nhà vườn, bến nước, phủ đệ hay không gian sinh hoạt cộng đồng có thể mang những giá trị vượt xa diện tích đất và quy mô kiến trúc, bởi đó là nơi ký ức được chia sẻ, nghệ thuật được thực hành, quan hệ xã hội được duy trì.
Vì vậy, quy hoạch phát triển cần nhận diện cả những không gian văn hóa chưa được xếp hạng, tránh để hạ tầng hiện đại hình thành trên sự đứt gãy của đời sống tinh thần. Chuyển đổi số mở rộng cơ hội tiếp cận, nhưng chất lượng dữ liệu quyết định giá trị của cơ hội ấy. Hình ảnh phải đi cùng thông tin nguồn, văn bản phải gắn với phiên âm và bản dịch được thẩm định, dữ liệu âm nhạc cần ghi rõ người thực hành cùng hoàn cảnh ghi âm. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm và giới thiệu, song mọi nội dung phục dựng, diễn giải đều cần căn cứ và kiểm chứng, bởi sai lệch được phổ biến rộng có thể làm tổn thương chính di sản đang được quảng bá.
Trong kinh tế văn hóa, sức hút thị trường chỉ bền vững khi phẩm chất văn hóa được gìn giữ. Một chương trình biểu diễn đông khách nhưng bài bản ngày càng nghèo, thời lượng liên tục rút ngắn, người nghệ sĩ thiếu điều kiện rèn nghề sẽ khó tạo nên giá trị lâu dài. Cần đưa chủ thể di sản vào quá trình thiết kế sản phẩm, bảo đảm thù lao và cơ chế tái đầu tư cho bảo tồn, để mỗi hoạt động khai thác đồng thời góp phần bồi đắp nguồn lực sáng tạo của cộng đồng. Giáo dục và báo chí có trách nhiệm nối lại khoảng cách giữa niềm tự hào với sự hiểu biết.
Người trẻ cần được gặp nghệ nhân, đọc một văn bản cổ qua bản dịch tin cậy, nghe một bài nhạc trong không gian phù hợp và đặt câu hỏi về lịch sử nơi mình sống. Báo chí cần giải thích giá trị, phản ánh nguy cơ, giới thiệu kết quả nghiên cứu bằng những câu chuyện có chứng cứ, giúp tình yêu di sản chuyển thành năng lực nhận biết và trách nhiệm công dân.
Ở tầm quốc gia, cần kết nối cơ quan lưu trữ, bảo tàng, nhà trường và địa phương bằng cơ chế chia sẻ dữ liệu, phối hợp nghiên cứu, sử dụng nguồn lực, để những phần ký ức đang được lưu giữ phân tán có thể soi sáng lẫn nhau và phục vụ lợi ích chung của xã hội.
Nguồn Văn hóa: https://baovanhoa.vn/de-ky-uc-tro-thanh-suc-manh-quoc-gia.html
