Để loài người không đánh mất chính mình trong kỷ nguyên số

Tóm tắt

Giữa lúc tri thức (scientia, science) bừng dậy trong giai đoạn Phục Hưng của châu Âu, năm 1532 Francois Rabelais một nhà văn, bác sĩ người Pháp đã đưa ra thông điệp “Science sans conscience n’est que ruine de l’âme.

” (Tri thức không có lương tri chỉ là sự hủy hoại tâm hồn) hàm ý rằng tri thức phải song hành với lương tri đạo đức thì con người mới không đánh mất chính minh. 600 năm sau, sau bốn cuộc cách mạng công nghiệp từ thế kỷ XVIII đến nay, khoa học và công nghệ (KHCN) tiến nhanh, đặc biệt từ đầu thế kỷ XXI, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển vượt bậc, chi phối mọi khía cạnh cuộc sống của loài người, cả tích cực lẫn tiêu cực, càng cho thấy lời cảnh báo của Rabelais vẫn còn nguyên giá trị. Làm gì để loài người không tự “hủy hoại tâm hồn”, để AI được sử dụng vì mục đích hòa bình và phát triển bền vững trên hành tinh chúng ta đang sống? Bổ sung R (Responsibility) và M (Morality) vào giảng dạy S.T.E.M (Science, Technology, Engineering, Mathematics) là một nhiệm vụ khẩn cấp trong kỷ nguyên số hiện nay.

Ý nghĩa của thông điệp lúc ra đời

Thông điệp của Rabelais ra đời vào thời kỳ Phục hưng của châu Âu. Thuở bấy giờ Science (tiếng la tinh Scientia) là tri thức nói chung ghi nhận sự hồi sinh mạnh mẽ của văn hóa cổ đại, sự ra đời của phương tiện in ấn, và hàng loạt phát kiến khoa học mới từ quan sát thực nghiệm để tìm hiểu thế giới tự nhiên (mà Galileo Galilei là một gương mặt tiêu biểu). Con người say sưa tích lũy kiến thức và muốn thoát khỏi sự kiềm kẹp u muội của triết học kinh viện Trung cổ.

Lúc bấy giờ conscience có nghĩa là lương tri (biết phân biệt đúng, sai), là đạo đức (ý thức mình là ai, đang làm gì, và biết lường hậu quả của hành động của mình).

Âme là tâm hồn, là phần hồn của con người, nơi trú ngụ của đức tin, sự thánh thiện và đạo đức, cái cốt lõi làm nên giá trị của con người.

Thông điệp của Rabelais không chống tri thức và học hỏi. Là một người theo thuyết nhân văn (humanisme), F. Rabelais vui mừng khi “thế giới hiện nay đầy rẫy những người thông thái, những thầy học uyên bác, những thư viện đồ sộ” (trích thư ông gửi cho con đang học ở Trường Sorbonne, Paris). Tuy nhiên ông cho rằng việc tích lũy tri thức khổng lồ là rất tốt, nhưng kiến thức đó sẽ trở nên vô dụng, thậm chí nguy hiểm nếu nó biến con người thành những kẻ kiêu ngạo, vị kỷ, đánh mất đạo đức và sự thấu cảm. Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những “cái túi chứa đầy tri thức”, mà là đào tạo ra con người có tri thức, biết suy nghĩ và có trách nhiệm.

Là một người sùng đạo, bằng cụm từ “chỉ là sự hủy hoại tâm hồn”, Rabelais cảnh báo rằng trí tuệ sẽ không bước vào một tâm hồn độc ác. Là một tín đồ Công giáo theo thuyết nhân văn, ông nhắc nhở: sự uyên bác mà không có la bàn đạo đức soi đường chỉ đưa đến sự kiêu ngạo tâm linh, hủy hoại nhân tính của chính người sở hữu và gây hại cho xã hội. Theo ông tri thức phải song hành với lương tri, đạo đức.

Ý nghĩa của thông điệp trong kỷ nguyên số

Dấu ấn sâu sắc của Khoa học thời Phục hưng là con đường đã đưa Copernicus, Kepler và Galilei đến kết luận Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời năm 1610, cuộc Cách mạng khoa học đầu tiên của loài người.

Gần 160 năm sau diễn ra cuộc Cách mạng công nghiệp (CMCN) lần thứ nhất, cơ giới hóa sản xuất (1769).Khoảng 115 năm sau là cuộc CMCN lần thứ hai, tự động hóa và sản xuất dây chuyền (1882). Gần 75 năm sau là cuộc CMCN lần thứ ba, Cách mạng Tin học và số hóa, (1956). Chưa đầy 50 năm sau là cuộc CMCN lần thứ tư, Cách mạng điều khiển các hệ thống kết nối vạn vật IoT (~ 2000). Ở đầu thế kỷ XXI trong chưa đầy 30 năm nhân loại chứng kiến sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI): AI tạo sinh (Generative AI, 2014-2018-nay), AI tác nhân (Agentic AI, 2021-2023-nay), những thực thể có khả năng tư duy, học hỏi, tự hành động và tự cải tiến. Theo dự báo, trong tương lai không xa AI vật lý hình người (Humanoid AI),

AI tổng quát (Artificial Generalized Intelligence, AGI) và Siêu trí tuệ (Super Intelligence, SI) sẽ lần lượt hoặc cùng nhau ra đời. (Tạp chí KTSG 12.3.2026, 54-56, AI và tương lai xã hội loài người).

Tri thức của nhân loại về vất chất và về sự sống ngày nay trải dài từ Vô cùng bé đến Vô cùng lớn về không gian và về thời gian. Chỉ nói về công nghệ AI, thực tế đang diễn ra cho thấy càng thông minh, AI tác động càng rộng, cả tích cực lẫn tiêu cực, chi phối hầu như mọi mặt cuộc sống của loài người.

Lương tri, đạo đức ngày nay không chỉ giới hạn trong phạm vi cá nhân, mà là trách nhiệm xã hội (biết nói “không”, biết dừng lại trước khi quá muộn, biết chọn giữa “có thể làm” và “nên làm”), là khả năng tự vấn (tôi đang làm gì, vì ai, đâu là điểm dừng). Đó còn là ý thức tập thể, ý thức công dân, ý thức của cả xã hội biết yêu cầu sự minh bạch, biết tham gia vào những quyết định định hình tương lai của chính mình.

Trong thời đại mà AI ngày càng giống người, thì tâm hồn (âme) là cấu thành của những yếu tố làm nên sự khác biệt giữa Người và AI, cho dù AI có thông minh đến đâu cũng vậy, bởi AI không có khả năng thấu cảm, lòng vị tha, biết yêu ghét, khả năng trải nghiệm nổi đau, sự rung cảm nội tâm, ý thức về sự tồn tại hữu hạn.

Tác hại khi AI tác nhân tự hành động vượt khỏi sự kiểm soát của con người đã được cảnh báo nhiều, mà hai cuộc “xổng chuồng” tháng 7.2026 là những minh chứng khởi đầu. Nhưng sự hủy hoại tâm hồn còn vượt xa hơn khi con người bị AI chi phối đến mức mất đi năng lực ý thức về mình, tư duy bị thui chột ngay trong lúc tin rằng mình đang tiến bộ.

Thông điệp của Rabelais là lời cảnh báo không thể rõ ràng hơn: khoảng cách giữa năng lực kỹ thuật và trách nhiệm đạo đức sẽ dẫn đến nguy cơ con người tự đánh mất chính mình.

Để vượt qua “sự hủy diệt tâm hồn”, cảnh báo của Rabelais

“Con người” trong kỷ nguyên số ngày nay được định vị tùy theo vị trí của họ đối với AI, chịu tác động từ AI như thế nào, hậu quả của hành động của họ ra sao. Lương tâm, trách nhiệm của họ không giống nhau. 7 nhóm chủ thể chính được tác giả khảo sát, soi chiếu bởi triết lý của Rabelais. Đó là Các tập đoàn công nghệ số (Big Tech), Các nhà khoa học, chuyên gia tạo ra AI, Nhà nước (Quốc hội và Chính phủ), UNESCO, Liên Hợp Quốc (UN), Người dân (cộng đồng xã hội), và Thế hệ trẻ.

Kết quả được trình bày trong Bảng PHÂN TÍCH HÀNH ĐỘNG, HẬU QUẢ VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CHỦ THỂ TRONG KỶ NGUYÊN CÔNG NGHIÊP SỐ.

Bảng có 7 dòng, mỗi dòng dành cho một chủ thể. Có 4 cột: Cột 1 là Tên của chủ thể. Cột 2 dành cho Động cơ (nếu là cá nhân) / Nhiệm vụ (nếu là cơ quan), Áp lực và Thách thức. Cột 3, cho các Hành động dẫn đến các Hậu quả tiêu cực. Cột 4 là những việc mà “Trách nhiệm xã hội (/toàn cầu) và cá nhân (/tổ chức) đòi hỏi phải thực hiện. Trong mỗi ô là những nội dung cấp bách hoặc chính yếu.

Hai bài viết đã được dẫn trong Bảng: https://daibieunhandan.vn/gop-phan-vao-khung-phap-ly-phat-trien-va-quan-tri-ai-cua-viet-nam-10433595.html ;https://vneconomy.vn/thach-thuc-kep-trong-quan-tri-tri-tue-nhan-tao.htm

BẢNG PHÂN TÍCH HÀNH ĐỘNG, HẬU QUẢ VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CHỦ THỂ TRONG KỶ NGUYÊN CÔNG NGHIÊP SỐ