Để nghệ thuật công cộng hòa cùng nhịp phát triển đô thị

Phóng viên Báo Sài Gòn Giải Phóng đã có cuộc trao đổi với PGS-TS Trần Thanh Nam, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TPHCM, Chủ nhiệm Đề án Phát triển tượng đài, tranh hoành tráng trên địa bàn TPHCM.

PGS-TS Trần Thanh Nam

* PHÓNG VIÊN: Theo ông, Đề án Phát triển tượng đài, tranh hoành tráng trên địa bàn TPHCM (Đề án) nên điều chỉnh như thế nào để phù hợp với không gian phát triển mới?

- PGS-TS TRẦN THANH NAM: Sau khi Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu hợp nhất với TPHCM, không gian, địa lý hành chính mở rộng hơn nên địa bàn khảo sát cũng đòi hỏi nhóm nghiên cứu đầu tư nhiều thời gian hơn. Cùng với đó, mỗi địa phương có những đặc thù riêng về lịch sử, văn hóa, cộng đồng dân cư. Vì vậy, Đề án cần phân loại đối tượng nghiên cứu theo từng nhóm riêng, như: điêu khắc; tranh hoành tráng về sự kiện, nhân vật lịch sử; anh hùng, danh nhân văn hóa; các chủ đề khác...

Việc mở rộng không gian cũng đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận đầy đủ hơn những giá trị riêng của từng khu vực. Đây là cơ sở để nghiên cứu, đề xuất các công trình phù hợp với đặc điểm của từng địa bàn, đồng thời đặt trong tổng thể phát triển chung của thành phố.

* Như vậy việc tạo bản sắc chung có làm cho các công trình giống nhau không, thưa ông?

- Để hệ thống tượng đài, tranh hoành tráng vừa có bản sắc chung thì nội dung, chủ đề, tư tưởng phải phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc. Các hình tượng được thể hiện phải gần gũi với đại đa số quần chúng nhân dân về ngôn ngữ tạo hình. Cần vận dụng những tiến bộ về công nghệ, vật liệu trong các công trình nghệ thuật hoành tráng; đồng thời, trong hình thức thể hiện và nội dung cũng tập trung khắc họa được nét đặc thù của con người và cảnh quan của từng địa phương.

Theo tôi, bản sắc chung không có nghĩa là các công trình phải giống nhau. Ngược lại, trong một tổng thể thống nhất, mỗi công trình cần thể hiện được những giá trị riêng của nơi công trình hiện diện. Chính sự đa dạng đó sẽ góp phần làm phong phú diện mạo nghệ thuật công cộng của TPHCM.

Tháp Tam Thắng, điểm nhấn kiến trúc nổi bật tại Quảng trường Tam Thắng, (phường Vũng Tàu, TPHCM). Ảnh: HOÀNG NHÂN

* Trong bối cảnh mới, những tiêu chí nào được ưu tiên khi lựa chọn vị trí, chủ đề và quy mô các công trình tượng đài, tranh hoành tráng?

- Như vậy, vị trí, chủ đề và quy mô không thể xem xét tách rời. Một công trình có giá trị cần có sự phù hợp giữa nội dung tư tưởng, hình thức nghệ thuật, không gian cảnh quan và quy hoạch phát triển của thành phố.

* Đề án có tầm nhìn đến năm 2035, như vậy tư duy về tượng đài, tranh hoành tráng cần thay đổi ra sao để các công trình tương lai vừa có giá trị lịch sử, vừa trở thành điểm nhấn văn hóa và cảnh quan đô thị?

- Thứ nhất, phải xem công trình nghệ thuật hoành tráng là một phần cấu thành điểm nhấn trong đô thị.

Thứ hai, nghệ thuật hoành tráng chuyển tải tính tư tưởng cao, có tầm lan tỏa và ảnh hưởng đến cộng đồng dân cư, cho nên cần nghiêm túc, khoa học trong khâu tuyển chọn phác thảo. Đảm bảo tôn trọng ý kiến của các nhà chuyên môn, nhà khoa học lịch sử... để phương án được chọn thi công phải thỏa mãn các điều kiện cần thiết về nghệ thuật hoành tráng nơi công cộng.

Cuối cùng, công trình phải là một điểm nhấn không gian đô thị, có tính sáng tạo, không trùng lặp với những công trình được xây dựng trước đó; có ngôn ngữ tạo hình đại chúng, gần gũi với mọi tầng lớp nhân dân. Điều này cũng đòi hỏi cách tiếp cận đối với nghệ thuật công cộng phải phù hợp với sự phát triển của một đô thị mới như TPHCM. Công trình không chỉ được nhìn ở giá trị riêng của tác phẩm mà còn trong mối quan hệ với không gian, cảnh quan và cộng đồng.

* Với vai trò chủ nhiệm Đề án, theo ông, đâu là điều kiện quan trọng nhất để Đề án được triển khai hiệu quả và tạo ra những công trình có giá trị lâu dài cho TPHCM?

- Mong muốn của nhóm nghiên cứu là kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo cho lãnh đạo thành phố, các nhà quản lý văn hóa, nghệ sĩ tạo hình trong việc hoạch định các chính sách phát triển thành phố, phát triển nghệ thuật công cộng và thực hành nghệ thuật. Để những kết quả nghiên cứu có thể phát huy hiệu quả, điều quan trọng là phải được sử dụng như một cơ sở tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện. Từ đó, các nhà quản lý, nghệ sĩ tạo hình và người làm công tác chuyên môn có thêm cơ sở khi nghiên cứu, đề xuất và triển khai các công trình nghệ thuật hoành tráng.