Để người dân thực sự được thụ hưởng giá trị văn hóa

Liên hoan Âm nhạc Quốc tế TPHCM Hò dô (HOZO) đã đóng góp vào công nghiệp sáng tạo của TPHCM. Ảnh: BTC.

Nhà văn Trần Thị Trường cho rằng, điều đầu tiên là phải coi thụ hưởng văn hóa, nghệ thuật là một quyền của người dân. Muốn vậy, chúng ta cần có một hệ thống thiết chế văn hóa thực chất và hoạt động hiệu quả. Thư viện, nhà văn hóa, bảo tàng, nhà hát, không gian triển lãm... phải thực sự là những địa chỉ sống động, có sức hút với công chúng. Điều thứ hai là phải giải quyết bài toán về khoảng cách. Khoảng cách địa lý, khoảng cách kinh tế và cả khoảng cách về cơ hội tiếp cận tri thức. Một buổi hòa nhạc chất lượng cao mà giá vé vượt quá khả năng của phần đông người lao động thì rõ ràng chưa thể gọi là cơ hội thụ hưởng bình đẳng. Những chương trình nghệ thuật có giá trị cần có những phương thức tiếp cận phù hợp hơn, từ vé ưu đãi, chương trình cộng đồng đến các hoạt động lưu diễn ở nhiều địa phương. Điều thứ ba, theo bà rất quan trọng, là chất lượng nghệ thuật: “Tôi tin rằng khi được tiếp xúc với nghệ thuật đích thực, con người sẽ dần hình thành khả năng cảm thụ và những đòi hỏi ngày càng cao hơn”.

Trong lĩnh vực âm nhạc, đặc biệt là âm nhạc giao hưởng thính phòng, PGS.TS. NSƯT Lưu Quang Minh chia sẻ: Âm nhạc giao hưởng và thính phòng ở nhiều nơi vẫn đang chủ yếu hiện diện trong một nhóm công chúng tương đối hẹp. Điều đó không hẳn vì loại hình này xa cách hay kém giá trị, mà phần lớn vì con đường để công chúng đến gần nó vẫn còn nhiều khoảng cách.

Trước hết, giao hưởng và thính phòng thường đòi hỏi người nghe một chút thời gian, sự kiên nhẫn và cơ hội tiếp xúc. Thứ hai là giáo dục thẩm mỹ về âm nhạc hàn lâm trong cộng đồng vẫn chưa thật sự rộng. Thứ ba là không gian biểu diễn, truyền thông và cách kết nối với khán giả cũng là vấn đề.

Tuy nhiên, những điều này không có nghĩa âm nhạc giao hưởng và thính phòng không thể lan tỏa. Thực tế cho thấy khi được giới thiệu đúng cách, ví dụ: qua hòa nhạc ngoài trời, chương trình giáo dục, giải thích tác phẩm dễ hiểu, giá vé hợp lý, hoặc kết hợp truyền thông hiện đại... , những điều đó công chúng hoàn toàn có thể đón nhận. Nhiều người yêu giao hưởng hôm nay cũng bắt đầu từ một lần tình cờ được tới dự. Điều quan trọng là không nên nhìn công chúng như “không hiểu,” mà nên đặt câu hỏi: Chúng ta đã mở cánh cửa đủ rộng chưa? Bởi chiều sâu cảm xúc mà giao hưởng mang lại không phải đặc quyền của giới tinh hoa, nó có thể trở thành tài sản tinh thần chung nếu được chia sẻ bằng ngôn ngữ gần gũi hơn.

Nhìn nhận về vấn đề này, nhà báo - nhiếp ảnh gia Giản Thanh Sơn cho rằng: Điều quan trọng nhất không phải là "đã tổ chức bao nhiêu", mà là: công chúng có tham gia một cách chủ động hay không? Họ có cảm thấy sản phẩm văn hóa đó liên quan đến đời sống của mình hay không? Họ học được gì, thay đổi gì hoặc được truyền cảm hứng gì sau khi tiếp nhận sản phẩm đó? Và giá trị văn hóa được duy trì trong bao lâu sau sự kiện?

Từ những điều đặt ra nói trên, ông nghĩ rằng, các quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển hiện nay ngày càng chuyển từ tư duy đánh giá đầu vào sang đánh giá tác động. Nghĩa là thay vì chỉ quan tâm "đã làm gì", họ quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi "xã hội đã thay đổi như thế nào sau những hoạt động đó. Theo ông Giản Thanh Sơn, thách thức của văn hóa Việt Nam giai đoạn tới không phải là tạo thêm thật nhiều sản phẩm hay sự kiện mà là xây dựng hệ thống đánh giá dựa trên trải nghiệm và mức độ thụ hưởng thực chất của người dân. Khi người dân trở thành trung tâm của quá trình sáng tạo, phân phối và đánh giá văn hóa, lúc đó những thành tựu văn hóa mới thực sự mang ý nghĩa phát triển bền vững.