Để phản biện xã hội thực sự góp phần hoàn thiện chính sách

Phó Chủ tịch Ủy ban mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Phạm Văn Cường (thứ 2 từ phải sang) khảo sát thực tế tại hộ gia đình làm kinh tế giỏi ở xã Tam Bình.

Trong bối cảnh sau hợp nhất, một chính sách của tỉnh có thể tác động đồng thời đến nhiều địa bàn, nhóm dân cư và lĩnh vực khác nhau; điều đó đòi hỏi phản biện không dừng ở việc góp ý cho dự thảo mà phải chỉ ra chính sách tác động đến ai, ở đâu, chi phí và nguồn lực thực hiện ra sao.

Từ góp ý văn bản đến phân tích chính sách

Phản biện xã hội là một phương thức để Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, phát huy dân chủ, tạo sự đồng thuận xã hội.

Theo ông Nguyễn Thanh Bằng, Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội Cơ quan Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Vĩnh Long, yêu cầu hiện nay là chuyển từ “phản biện để có ý kiến” sang “phản biện để nâng cao chất lượng chính sách”. Hiệu quả phản biện không chỉ thể hiện ở số lượng dự thảo được góp ý hay số ý kiến được đưa ra mà cần xác định những kiến nghị nào giúp cơ quan soạn thảo bổ sung, điều chỉnh dự thảo, nhận diện những tác động chưa được tính đến hoặc làm rõ tính khả thi của chính sách.

Chất lượng phản biện trước hết phụ thuộc vào thông tin đầu vào. Thời gian qua, MTTQ các cấp trong tỉnh tăng cường nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân thông qua tiếp xúc cử tri, hoạt động giám sát, đối thoại, nắm bắt dư luận và tiếp nhận phản ánh, kiến nghị. Cùng với phản biện dự thảo, Mặt trận các cấp đã tổ chức 62 cuộc đối thoại giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với nhân dân, thu hút 5.204 người tham dự, ghi nhận 341 ý kiến, kiến nghị.

Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Thị Hồng Nhung khảo sát thực tế tình hình hoạt động của Hợp tác xã Rau an toàn Nắng Xanh ở phường Bình Minh.

Các ý kiến tập trung vào những vấn đề gắn trực tiếp với đời sống như việc làm, sinh kế, an sinh xã hội, chuyển đổi số, kinh tế xanh, nhà ở xã hội, giao thông và hạ tầng. Đây là nguồn thông tin thực tế để Mặt trận xác định những vấn đề cần đưa vào hoạt động giám sát, phản biện, nhất là đối với những chính sách tác động trực tiếp đến người dân.

Cùng với đó, kênh “Mặt trận số 24/7” được duy trì tại 100% xã, phường, tạo thêm phương thức để người dân phản ánh vấn đề phát sinh. Nếu được tập hợp, phân loại và kiểm chứng thường xuyên, nguồn thông tin này có thể giúp Mặt trận phát hiện sớm những vấn đề cần phản biện, thay vì chỉ bắt đầu nghiên cứu khi cơ quan soạn thảo gửi dự thảo văn bản.

Ông Hồ Trọng Tâm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Long cho rằng, sau hợp nhất, không gian quản lý và phát triển của tỉnh rộng hơn, điều kiện kinh tế, xã hội giữa các địa bàn cũng có những khác biệt. Một chính sách vì vậy có thể tác động đến nhiều nhóm đối tượng, địa bàn và lĩnh vực. Theo đó, phản biện cần đi sâu vào nội dung chính sách, làm rõ vấn đề đặt ra, nhóm đối tượng chịu tác động, những tác động có thể phát sinh, nguồn lực thực hiện và mức độ phù hợp thực tế. Người tham gia phản biện không chỉ đọc dự thảo và góp ý câu chữ mà phải đối chiếu quy định với thực tiễn, phân tích tác động và đưa ra kiến nghị có căn cứ.

Phó Trưởng Ban Tổ chức Tỉnh ủy Vĩnh Long Nguyễn Thị Ngọc Linh khẳng định, chất lượng đội ngũ làm công tác giám sát, phản biện xã hội là một yếu tố quan trọng. Người làm công tác này phải có khả năng phát hiện vấn đề, thu thập và kiểm chứng thông tin, phân tích chính sách, tổ chức đối thoại và tổng hợp kiến nghị.

Để đáp ứng yêu cầu đó, Mặt trận có thể xây dựng mạng lưới chuyên gia theo từng lĩnh vực, lựa chọn người có chuyên môn phù hợp với từng dự thảo. Những chính sách liên quan đến đất đai, đầu tư, ngân sách, môi trường, nông nghiệp, an sinh xã hội... cần có sự tham gia của người am hiểu lĩnh vực để các ý kiến phản biện đi vào nội dung cụ thể.

Cùng với đội ngũ chuyên gia, dữ liệu cũng cần được sử dụng nhiều hơn. Mặt trận có thể từng bước hình thành cơ sở dữ liệu về các dự thảo đã phản biện, kết quả tiếp thu, kiến nghị của cử tri, phản ánh của người dân, kết quả giám sát và các nghiên cứu liên quan. Đây là cơ sở để đối chiếu thông tin, kiểm chứng nhận định và hạn chế tình trạng phản biện chủ yếu dựa trên ý kiến tại hội nghị.

Đưa ý kiến từ cơ sở vào chính sách

Thực tế hoạt động của Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội tỉnh Vĩnh Long cho thấy, nguồn thông tin phục vụ phản biện khá phong phú. Vấn đề là tổ chức thu thập, phân loại, kiểm chứng và đưa thông tin vào đúng khâu của quá trình xây dựng chính sách.

Phó Trưởng Ban Công tác Phụ nữ, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Phương Châu cho biết, trong quá trình tham gia góp ý, phản biện các chính sách liên quan đến phụ nữ và trẻ em, Hội quan tâm tới các vấn đề về bình đẳng giới, an sinh xã hội, đào tạo nghề, việc làm, hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp, bảo hiểm y tế, môi trường, xây dựng nông thôn mới và chuyển đổi số. Đây là những lĩnh vực Hội có thể tiếp tục tập hợp ý kiến từ hội viên, phụ nữ và người dân để bổ sung thông tin cho hoạt động phản biện.

Theo Phó Bí thư Tỉnh đoàn Vĩnh Long Nguyễn Thị Cẩm Hương, tổ chức Đoàn đã đổi mới phương thức lấy ý kiến, phát huy tiếng nói của đoàn viên, thanh niên trong hoạt động phản biện xã hội. Bên cạnh hội nghị, hội thảo, diễn đàn, tọa đàm và sinh hoạt Chi đoàn, tổ chức Đoàn cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội phù hợp để đoàn viên, thanh niên thuận lợi tham gia góp ý.

Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Thị Hồng Nhung (thứ 2 từ trái sang) khảo sát thực tế mô hình “Trồng nhãn gắn du lịch sinh thái” của hội viên nông dân làm kinh tế giỏi tại xã Nhơn Phú.

Việc mở rộng các kênh lấy ý kiến giúp tổ chức Đoàn nắm bắt nhanh hơn những vấn đề thanh niên quan tâm, từ đó tổng hợp thành các ý kiến, kiến nghị có cơ sở thực tiễn. Cách làm này cũng mở rộng nguồn thông tin cho Mặt trận khi tổ chức phản biện những chính sách có tác động trực tiếp đến thanh niên, việc làm, đào tạo nghề, khởi nghiệp và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Hải Hà, công tác phản biện xã hội của tỉnh vẫn còn những hạn chế. Hình thức phản biện hiện chủ yếu là tổ chức hội nghị và gửi dự thảo văn bản lấy ý kiến; hình thức đối thoại trực tiếp còn ít, chủ yếu lồng ghép trong các hội nghị phản biện.

Ở một số nơi, chất lượng phản biện chưa cao do đội ngũ cán bộ mỏng, chưa thu hút được nhiều chuyên gia có năng lực, tâm huyết tham gia. Cơ chế cụ thể, nhất là trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo trong tiếp thu, giải trình kiến nghị sau phản biện cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Từ những hạn chế này, hoạt động phản biện xã hội ở Vĩnh Long thời gian tới tập trung vào lựa chọn đúng vấn đề cần phản biện; huy động đúng chuyên gia theo từng nội dung; sử dụng dữ liệu và ý kiến từ cơ sở; theo dõi việc tiếp thu, giải trình sau phản biện. Đội ngũ làm công tác này cần được bồi dưỡng kỹ năng đọc và phân tích dự thảo, xử lý thông tin, đặt câu hỏi, xây dựng lập luận và tổng hợp báo cáo.

Theo Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Vĩnh Long, một khâu khác cần được chú trọng là theo dõi kết quả sau phản biện. Với 491 ý kiến được đưa ra từ đầu năm đến nay, trong đó có 54,8% được tiếp thu và 45,2% được giải trình, cần làm rõ từng kiến nghị được xử lý như thế nào, nội dung nào được sửa đổi, nội dung nào không được tiếp thu và lý do.

Theo đó, có thể xây dựng quy trình điện tử theo dõi từ khi dự thảo được gửi đến Mặt trận, tổ chức phản biện, tổng hợp kiến nghị, chuyển cơ quan soạn thảo đến khi nhận kết quả tiếp thu, giải trình. Mỗi kiến nghị được theo dõi xuyên suốt sẽ giúp Mặt trận đánh giá cụ thể hơn hiệu quả phản biện, đồng thời cung cấp thông tin cho những lần phản biện tiếp theo.

Từ “phản biện để có ý kiến” đến “phản biện để nâng chất lượng chính sách”, vấn đề đặt ra đối với Mặt trận các cấp là tổ chức tốt hơn quá trình thu thập thông tin từ cơ sở, huy động chuyên gia, sử dụng dữ liệu và theo dõi việc tiếp thu. Khi mỗi kiến nghị đều được xác định rõ căn cứ, nội dung và kết quả xử lý, hiệu quả phản biện xã hội sẽ được thể hiện rõ hơn trong chính sách.