Để rơm rạ thành 'mỏ vàng xanh' cho nông nghiệp sạch

Nông dân xã Chợ Mới ủ rơm trồng rau màu.

Thực tế hiện nay cho thấy, tập quán đốt rơm ngoài đồng vẫn còn phổ biến ở xứ lúa An Giang. Khi cắt lúa xong, nông dân đốt rơm rạ trên cánh đồng khiến khói bay mịt mù, gây ô nhiễm.

Việc đốt rơm còn ảnh hưởng đến các loại cây trồng khác khi bị khói bụi bám vào trái cây, thân cây. Ngoài ra, đốt rơm gần các đường lộ còn gây mất an toàn giao thông do khói che phủ tầm nhìn của người điều khiển phương tiện giao thông. Đó là chưa kể, hiểm họa cháy lan sang khu vực chưa thu hoạch lúa, cháy khu dân cư.

Khói bụi bay mù mịt từ những cánh đồng đang đốt rơm.

Khi hỏi lý do đốt rơm, một số nông dân cho biết, 1 công rơm bán chỉ được 60.000 đồng, trong khi vào vụ thu hoạch thiếu máy cắt rơm; rơm để trong sân nhà sợ hỏa hoạn, thiếu nơi bảo quản; mùa mưa rơm rạ ẩm ướt khó cắt nên nhiều chủ máy không chịu cắt rơm. Các nông dân còn cho biết thêm, khi đốt rơm những hạt lúa còn sót lại mà nhà nông gọi là “lúa ma, lúa cỏ” bị cháy rụi không mọc lại được, không lây nhiễm cho vụ trồng sau...

Tuy nhiên, theo ông Đinh Thừa Tự (xã Vĩnh Trạch) - người có hơn 30 năm làm lúa thì việc đốt đồng gây ô nhiễm môi trường còn diệt luôn các loài thiên địch, ảnh hưởng mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh. Ông Tự nói, ngày trước ông đốt rơm nhưng sau này máy móc cơ giới phát triển, ông không đốt rơm mà dùng rơm ủ để làm nguồn nguyên liệu sạch trồng lúa, trồng cây ăn quả, rau màu.

Nông dân dùng rơm ủ tạo nguồn phân sạch trồng rau màu.

Vùng cù lao bao bọc bởi sông Tiền và sông Hậu gồm các xã Chợ Mới, Long Điền, Hội An, Long Kiến nổi tiếng là nơi xứ rẫy, trồng rau màu, cây ăn trái. Giữa trưa ở ấp Hòa Hạ, xã Chợ Mới, anh Nguyễn Văn Dương đang khệ nệ chất đống bó rơm trước sân nhà. Anh Dương cho biết, số rơm này anh sẽ ủ để trồng rau màu rất tốt.

Ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang phân tích, hơn 26,3% lượng rơm rạ trên địa bàn bị đốt trực tiếp ngoài đồng; thu gom rơm với tỷ lệ còn thấp (8-22% tùy vụ); 100% gốc rạ chủ yếu được vùi tại ruộng.

Một vụ đốt rơm trên đồng ở phường Vĩnh Tế và Công an phường đã dập tắt kịp thời không để cháy lan sang các ruộng lúa chưa thu hoạch.

Ở nhiều nơi, nông dân chọn cách cày vùi rơm xuống ruộng ngập nước để chuẩn bị cho vụ sản xuất tiếp theo. Việc vùi rơm chưa qua xử lý vi sinh lại làm phát sinh khí mê-tan (CH4), loại khí nhà kính có mức độ tác động lớn gấp nhiều lần khí CO2. Đây là một trong những nguyên nhân làm gia tăng phát thải trong sản xuất lúa truyền thống.

Theo ông Lê Văn Dũng, rơm rạ là “mỏ vàng carbon” rất lớn, tạo giá trị gia tăng cao từ trồng lúa, rơm có tiềm năng đa dạng như sản xuất Bio-Ethanol thế hệ mới; ép viên nén sinh khối; sản xuất khí sinh học (Biogas); các mô hình tuần hoàn sạch xanh như mô hình lúa-nấm-phân hữu cơ; ủ rơm làm thức ăn chăn nuôi cho gia súc; ứng dụng công nghệ chế tạo rơm làm bột giấy, tấm panel xây dựng cách âm, nhựa sinh học...

Một nông dân xã Chợ Mới mua rơm cuộn về ủ trồng rau.

Để biến rơm rạ thành nguồn tài nguyên thực sự, vẫn còn nhiều điểm khó cần tháo gỡ. Theo Tiến sĩ Bùi Tân Yên, chuyên gia Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế, chi phí đầu tư máy cuộn rơm hiện khá lớn, trong khi giá bán rơm tại ruộng còn thấp. Bên cạnh đó, điều kiện mặt ruộng, hệ thống giao thông nội đồng và kênh mương cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng cơ giới hóa thu gom.

Trong bối cảnh đó, việc Chính phủ ban hành Nghị định 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon được xem là bước ngoặt quan trọng. Theo ông Hoàng Anh Tuấn, đại diện Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật, mô hình quản lý rơm rạ tích hợp với sản xuất nông nghiệp tuần hoàn tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể giảm phát thải hơn 30% và tạo thêm giá trị kinh tế hơn 20% cho nông dân.

Tỉnh An Giang với khoảng hơn 7 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, đang sở hữu “mỏ vàng carbon”. Nếu quản lý tốt nguồn rơm rạ, hạn chế đốt đồng và giảm phát thải khí methane, nông dân và hợp tác xã có thể tham gia thị trường tín chỉ carbon, tạo thêm nguồn thu nhập mới. Đây được xem là đòn bẩy kinh tế quan trọng để thay đổi tập quán canh tác truyền thống theo hướng xanh và bền vững hơn.

Nếu tận dụng tốt, rơm tăng thêm phụ thu cho nông dân.

Từ thực tiễn sản xuất cho thấy, quản lý rơm rạ không còn là câu chuyện riêng của môi trường mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong tái cơ cấu ngành lúa gạo. Để thực hiện hiệu quả mục tiêu của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, cần có thêm cơ chế hỗ trợ nông dân đầu tư máy móc, khuyến khích thu gom và tái sử dụng rơm rạ, đồng thời đẩy mạnh liên kết giữa nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nông dân.

Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, trong đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, tỉnh An Giang tham gia đề án đến năm 2030 là 352.787ha. Những nông dân tham gia đề án này tuân thủ chặt chẽ các quy định như thu hoạch lúa xong, không được đốt đồng.

Đây là cơ sở để tỉnh hình thành nền nông nghiệp tuần hoàn xanh, toàn bộ rơm rạ sau thu hoạch được thu gom khỏi đồng ruộng và tái sử dụng làm nguyên liệu sản xuất, hạn chế tình trạng đốt rơm gây ô nhiễm môi trường.

Tỉnh An Giang đang hướng đến nền nông nghiệp sạch xanh.

Nếu được tổ chức thu gom và tái sử dụng hợp lý, rơm rạ sẽ góp phần hình thành chuỗi giá trị mới, nâng cao thu nhập cho nông dân, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa. Vì vậy, ngành nông nghiệp An Giang đang đẩy mạnh cơ giới hóa thu gom rơm, phát triển các mô hình tái sử dụng phù hợp với điều kiện địa phương.

Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đang phối hợp Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế xây dựng bản đồ tiềm năng thu gom rơm rạ, xác định các khu vực ưu tiên để đầu tư máy móc đồng bộ và hình thành chuỗi logistics phục vụ ngành hàng này.