Đề Sinh học thi tốt nghiệp THPT 2026: Đồ thị, sơ đồ và dữ liệu trở thành 'chìa khóa' phân loại thí sinh

Thí sinh tham dự kì thi tốt nghiệp THPT 2026.

Đề thi đề cao năng lực đọc hiểu, suy luận và xử lý dữ liệu

Theo thầy Công, đề thi tiếp tục duy trì cấu trúc ba phần gồm 18 câu trắc nghiệm bốn phương án lựa chọn, 4 câu đúng/sai với 16 lệnh hỏi và 6 câu trả lời ngắn. Sau năm thứ hai áp dụng định dạng mới, cấu trúc đề đã cho thấy sự ổn định và hợp lý khi mỗi phần đảm nhận một vai trò riêng: phần trắc nghiệm tạo mặt bằng điểm chung, trong khi phần đúng/sai và trả lời ngắn đảm nhiệm chức năng phân hóa thí sinh.

Một điểm đáng chú ý là cơ chế chấm điểm lũy tiến ở phần đúng/sai được khai thác hiệu quả. Các ý trong cùng một câu hỏi được thiết kế có sự liên kết, đòi hỏi học sinh phải hiểu bản chất vấn đề thay vì dựa vào suy đoán.

Về nội dung kiến thức, đề thi có độ bao phủ rộng, trải dài từ lớp 10 đến lớp 12, đúng tinh thần tích hợp của chương trình mới. Các nội dung thuộc lớp 10 như tế bào, vi sinh vật, virus hay công nghệ enzyme; lớp 11 với các kiến thức về sinh lý cơ thể; và lớp 12 với các chuyên đề di truyền, tiến hóa, sinh thái đều xuất hiện trong đề thi. Trong đó, phần di truyền tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn và cũng là mảng kiến thức có tính phân loại cao nhất.

Theo thầy Công, đây là điểm học sinh cần đặc biệt lưu ý trong quá trình ôn tập bởi nhiều câu hỏi khó nhất của đề đều tập trung vào nội dung di truyền, từ tương tác gen, tần số alen đa alen đến các bài toán phả hệ.

Đặc trưng nổi bật nhất của đề thi năm nay là định hướng đánh giá năng lực. Khoảng một nửa số câu hỏi sử dụng đồ thị, sơ đồ hoặc bảng số liệu làm nguồn dữ liệu để học sinh phân tích, suy luận. Các biểu đồ về chọn lọc giới tính, kháng thuốc, sinh khối, nhiệt độ; sơ đồ phả hệ, cấu trúc gene hay nghiên cứu quần thể đều được đưa vào đề thi như những tình huống yêu cầu xử lý thông tin, thay vì chỉ đóng vai trò minh họa.

“Đề thi gần như không tạo cơ hội cho cách học chỉ ghi nhớ kiến thức. Để làm tốt, học sinh phải có năng lực đọc hiểu, phân tích dữ liệu và suy luận,” thầy Công nhận định.

Theo thầy, đề thi cũng cho thấy sự đầu tư của người ra đề ở nhiều chi tiết. Chẳng hạn, câu hỏi về dịch mã sử dụng chuỗi peptide tạo thành từ “HAPPY”, vừa tạo điểm nhấn vừa kiểm tra thực chất năng lực vận dụng kiến thức. Một số câu hỏi khác yêu cầu học sinh sắp xếp đúng quy trình thí nghiệm co nguyên sinh hoặc xử lý các tình huống nghiên cứu thực địa liên quan đến quần thể, lưới thức ăn và bậc dinh dưỡng. Đây đều là những nội dung gắn với thực hành, thường ít được chú trọng trong quá trình ôn luyện truyền thống.

Gợi ý đáp án môn Sinh học mã đề 430. Nguồn: HOCMAI.

Di truyền tiếp tục là “mạch nặng” quyết định điểm số

Về độ phân hóa, thầy Công cho rằng đề được thiết kế theo dải năng lực khá hợp lý. Các câu hỏi nhận biết cơ bản giúp học sinh trung bình có thể đạt điểm nền, trong khi các câu hỏi phân tích đồ thị, sơ đồ và bài toán di truyền ở phần sau tạo ra khả năng phân loại rõ rệt. Đặc biệt, nhóm câu hỏi thuộc chuyên đề di truyền được đánh giá là những câu có khả năng phân hóa tốt nhất.

Bên cạnh những ưu điểm, đề thi vẫn còn một số điểm cần cân nhắc.

Thứ nhất, mật độ đồ thị, sơ đồ và hình ảnh tương đối lớn trong thời gian làm bài 50 phút có thể tạo áp lực đáng kể đối với thí sinh. Những học sinh có kiến thức tốt nhưng xử lý dữ liệu chậm dễ gặp bất lợi về thời gian. Ngoài ra, chất lượng in ấn cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận một số hình ảnh chứa nhiều thông tin.

Thứ hai, khả năng phân hóa của đề tập trung khá nhiều vào nội dung di truyền và kỹ năng tính toán. Điều này khiến kết quả ở nhóm điểm cao phụ thuộc đáng kể vào một mạch kiến thức cụ thể, trong khi các lĩnh vực khác của môn Sinh học có ít cơ hội tạo khác biệt hơn.

Thứ ba, dù các ngữ cảnh ứng dụng trong đề khá gần gũi và phù hợp, số lượng câu hỏi yêu cầu học sinh chuyển hóa kiến thức vào những tình huống hoàn toàn mới vẫn chưa nhiều.

Từ đề thi năm nay, thầy Công cho rằng học sinh khóa tiếp theo cần chú trọng rèn luyện kỹ năng đọc và phân tích đồ thị, sơ đồ như một năng lực riêng; nắm vững cách làm dạng đúng/sai để tránh mất điểm dây chuyền; củng cố kỹ năng tính toán trong các chuyên đề di truyền; đồng thời không bỏ qua các nội dung thực hành như co nguyên sinh, ô tiêu chuẩn hay lưới thức ăn, bởi đây là những phần ngày càng được coi trọng trong các đề thi theo định hướng đánh giá năng lực.

“Tổng thể, đây là một đề thi tốt hơn năm trước, bám sát định hướng phát triển năng lực, có độ phân hóa hợp lý và phù hợp với mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay”, thầy Công nhận định.