Đề tài chiến tranh cách mạng trong tác phẩm của cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên

Bức ảnh “Sẵn sàng” của cố Nghệ sĩ nhiếp ảnh, Nhà báo Đỗ Dương Uyên chụp năm 1965, được tặng Bằng danh dự Triển lãm ảnh Báo chí thế giới tại La Hay (Hà Lan) năm 1966. Ảnh: Tư liệu

Sinh thời, NSNA Đỗ Dương Uyên từng kể rằng trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ, từ năm 1965-1972, ông đã có mặt ở hầu hết các trận địa của bộ đội chính quy, bộ đội địa phương, dân quân tự vệ. Ở đó, ông ghi lại những trận đánh, những giờ phút trực chiến và hình ảnh quân, dân tỉnh nhà vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu.

Qua ống kính của ông, cuộc chiến đấu chống quân thù hiện lên với hình ảnh những người dân đang làm công việc thường ngày nhưng luôn ở tư thế sẵn sàng khi có máy bay địch; là lực lượng tự vệ trong giờ trực chiến; là những người trực tiếp tham gia chiến đấu bảo vệ quê hương; là những thời khắc bom đạn. Chính từ đời sống ấy, nhiều khuôn hình giàu sức biểu đạt đã được hình thành.

Tác phẩm, “Dân quân xã Mỹ Thuận (Mỹ Lộc) vừa làm thủy lợi, vừa sẵn sàng đánh máy bay Mỹ bằng súng bộ binh” năm 1965 là một trong số những tác phẩm tiêu biểu của ông. Bức ảnh “Tự vệ Nhà máy Liên hợp Dệt Nam Định trong giờ trực chiến” năm 1966 cũng là tác phẩm tiêu biểu ghi lại một “lát cắt” khác của cuộc sống thời chiến. Hoặc bức ảnh “Sẵn sàng” năm 1965 - một trong những tác phẩm đã ghi dấu ấn trong hành trình sáng tác ấy. Bức ảnh đã được tặng Bằng danh dự tại Triển lãm ảnh Báo chí thế giới tại La Hay (Hà Lan) năm 1966... Mỗi bức ảnh gắn với một hoàn cảnh cụ thể, qua đó phản ánh tinh thần chiến đấu và sự chủ động của quân, dân địa phương trong những năm chống chiến tranh phá hoại của Mỹ.

Cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên từng chia sẻ, trong số những tác phẩm gắn với đề tài chiến tranh cách mạng, có một bức ảnh ông đặc biệt tâm huyết. Để có được khoảnh khắc đáng quý cho bức ảnh đó, gần mười năm, ông đã có mặt ở hầu hết các trận địa cả ngày lẫn đêm, bền bỉ phản ánh qua ống kính những thời khắc dữ dội nhất của cuộc chiến tranh và những hình ảnh sống động nhất của quân và dân tỉnh ta trong quá trình vừa sản xuất, vừa chiến đấu đánh trả quân thù.

Đó là vào tháng 8/1972, khi cuộc chiến tranh leo thang miền Bắc của đế quốc Mỹ ở vào thời điểm ác liệt nhất, ông đã 13 đêm liền liên tục bám chốt tại trận địa đội tự vệ 6 cô gái của nhà máy hoa quả đồ hộp xuất khẩu. Một trận địa kéo dài từ Nhân Hậu xuống tới Mỹ Tân với hàng trăm tay súng dân quân chờ bắn máy bay Mỹ đi theo sông Hồng vào gây tội ác ở thành phố Nam Định.

Đúng vào đêm thứ 13, ông cùng một số đồng nghiệp bám trụ tại trận địa này, vào lúc 0 giờ 43 phút ngày 6/9/1972, máy bay Mỹ mò vào đúng tầm súng, khẩu pháo 14,5 ly nhả đạn. Chiếc máy ảnh Pra-ti-ca lắp sẵn trên giá đặt ở một vị trí định trước đã kịp thời ghi vào ống kính khoảnh khắc điển hình của giây phút đó. Ánh sáng từ nòng pháo hắt vào, in rõ bóng dáng người chỉ huy và các xạ thủ trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Một khoảnh khắc diễn ra trong tích tắc đã được giữ lại bằng ống kính của người phóng viên nhiếp ảnh Đỗ Dương Uyên.

Với cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên, những hình ảnh ấy trước hết là hiện thực ông trực tiếp chứng kiến, nhưng bằng tay nghề vững vàng, khả năng tạo khuôn hình sắc sảo và con mắt quan sát tinh tế, ông đã tìm được trong hiện thực những khoảnh khắc có sức sống lâu dài. Chính vì vậy, nhiều tác phẩm của ông đã đạt đến độ hoàn chỉnh về nội dung, bố cục, đường nét, vượt ra khỏi giá trị của một bức ảnh thời sự để trở thành những tác phẩm nghệ thuật và nguồn tư liệu ảnh quý giá.

Nhắc đến thành công của cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên, cũng không thể bỏ qua bức ảnh “Giúp bà” - tác phẩm ghi dấu một thành công của ông khi bước vào tuổi 30. Bức ảnh đã đem lại cho ông 3 giải thưởng tại Triển lãm ảnh nghệ thuật thiếu niên làm theo lời Bác ở Hà Nội năm 1956; Huy chương Đồng tại Triển lãm ảnh thanh niên, sinh viên thế giới ở Sô-phi-a (Bungari) năm 1967 và Bằng danh dự tại Triển lãm ảnh nghệ thuật quốc tế lần thứ 5 ở Béc-lin, Cộng hòa dân chủ Đức năm 1970. Những giải thưởng cho thấy khả năng cảm thụ tinh tế và xúc cảm nghệ thuật của một người nghệ sĩ làm ảnh báo chí.

Hơn 40 năm cầm máy, cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên đã làm phóng viên nhiếp ảnh của các Báo Sông Đào, Nam Hà, Hà Nam Ninh, Nam Định qua các thời kỳ. Là phóng viên của báo Đảng, ông phản ánh những sự kiện trọng đại của quê hương, đất nước trong các giai đoạn kháng chiến và kiến quốc. Những bức ảnh của ông có tính thời sự cao, đồng thời mang dấu ấn nghệ thuật rõ nét. Ông luôn giữ cho mình tác phong làm việc nghiêm túc, sự kỹ lưỡng trong từng khuôn hình. Có lẽ chính sự bền bỉ đó giúp ông tạo dựng được một kho tư liệu ảnh với hàng nghìn bức ảnh quý, trong đó có hàng chục tác phẩm được gửi tham dự các cuộc triển lãm quốc tế.

Cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên còn có công lao đào tạo, dìu dắt nhiều đồng nghiệp trẻ và cộng tác viên trên con đường đến với ảnh báo chí, ảnh nghệ thuật. Vì thế, dấu ấn ông để lại còn ở cách làm nghề, cống hiến với nghề.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những bức ảnh được cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên ghi lại trong những năm tháng chiến tranh vẫn còn nguyên giá trị. Hình ảnh những trận địa trong đêm, ánh sáng hắt lên từ nòng pháo, bóng dáng người chỉ huy và các xạ thủ trong tư thế sẵn sàng chiến đấu..., những chi tiết, những khoảnh khắc trong chiến tranh nay trở thành một phần tư liệu về một thời kỳ lịch sử hào hùng của dân tộc. Qua ống kính của cố NSNA, Nhà báo Đỗ Dương Uyên, những khoảnh khắc được lưu giữ lại với sự chân thực của đời sống cùng dấu ấn của một người làm nghề tận tâm. Đó cũng là giá trị của những tác phẩm ảnh về đề tài chiến tranh cách mạng mà ông để lại.