Để thanh niên Việt Nam làm chủ tương lai trong kỷ nguyên AI

Sinh viên Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội.

Năng lực cốt lõi giúp thanh niên làm chủ tương lai

Theo TS Nguyễn Minh Giám - Khoa Sư phạm, Trường ĐH Thủ Dầu Một (TP. Hồ Chí Minh), AI không phải mối đe dọa mà là phép thử đối với năng lực thích ứng và khả năng học tập của mỗi người. Trong kỷ nguyên AI, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn thuộc về những người biết nhiều kiến thức nhất mà thuộc về những người biết học nhanh hơn, đổi mới nhanh hơn và sử dụng công nghệ hiệu quả hơn.

Điều đầu tiên thanh niên Việt Nam cần trang bị là năng lực học tập suốt đời. TS Nguyễn Minh Giám cho rằng, công nghệ đang thay đổi với tốc độ nhanh chóng, nhiều nghề nghiệp sẽ biến mất nhưng cũng sẽ xuất hiện nhiều ngành nghề hoàn toàn mới. Vì vậy, năng lực quan trọng nhất không phải là học một nghề để làm cả đời mà là khả năng liên tục cập nhật tri thức, sẵn sàng học kỹ năng mới và thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

Bên cạnh đó, thanh niên cần làm chủ AI thay vì chỉ sử dụng AI. Điều này không có nghĩa ai cũng phải trở thành chuyên gia lập trình, mà cần phải hiểu AI hoạt động như thế nào, biết khai thác AI để nâng cao hiệu quả học tập và công việc; đồng thời có khả năng đánh giá, kiểm chứng và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm. Trong thời đại AI, tư duy phản biện và đạo đức số sẽ trở thành những năng lực không thể thiếu.

TS Nguyễn Minh Giám cũng cho rằng, khi AI có thể thực hiện ngày càng nhiều công việc mang tính kỹ thuật, những năng lực chỉ con người mới có sẽ càng giá trị. Đó là tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, năng lực lãnh đạo và tinh thần khởi nghiệp. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt giữa việc bị AI thay thế và việc biết sử dụng AI để tạo ra những giá trị mới.

“Cuối cùng, điều quan trọng nhất là xây dựng khát vọng cống hiến và tinh thần đổi mới sáng tạo. AI là công cụ rất mạnh, nhưng công cụ chỉ phát huy giá trị khi được sử dụng bởi những con người có tri thức, bản lĩnh, trách nhiệm. Tôi tin rằng nếu thanh niên Việt Nam biết kết hợp giữa năng lực công nghệ, tư duy sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời, chúng ta không chỉ thích ứng với AI mà hoàn toàn có thể trở thành lực lượng dẫn dắt quá trình chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức trong tương lai gần”, TS Nguyễn Minh Giám nhấn mạnh.

Bên cạnh năng lực học tập suốt đời, năng lực khai thác AI và công nghệ số, ThS Đỗ Ngọc Anh - Giám đốc Trung tâm Truyền thông và Tuyển sinh Trường ĐH Mở Hà Nội nhấn mạnh thêm các nhóm năng lực cốt lõi thanh niên Việt Nam cần có, đó là: tư duy phản biện và năng lực ra quyết định; năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề thực tiễn; đạo đức số và trách nhiệm công dân.

Theo ThS Đỗ Ngọc Anh, AI có thể tạo ra nhiều câu trả lời, nhưng không phải câu trả lời nào cũng đúng hoặc có trách nhiệm. Giá trị của con người nằm ở khả năng đặt đúng câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện sai lệch và chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng.

AI cũng có thể hỗ trợ viết, vẽ, lập trình, phân tích dữ liệu, nhưng các vấn đề thật của xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng vẫn cần con người nhận diện và giải quyết. Thanh niên không nên chỉ dùng AI để làm nhanh hơn việc cũ, mà cần dùng AI để tạo ra ý tưởng mới và cách làm mới.

Cuối cùng là đạo đức số và trách nhiệm công dân. Làm chủ AI không chỉ là dùng AI giỏi, mà còn là dùng AI đúng: tôn trọng bản quyền, quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, minh bạch học thuật và trách nhiệm xã hội.

TS Nguyễn Minh Giám và sinh viên Trường ĐH Thủ Dầu Một (TP. Hồ Chí Minh)

Yêu cầu đặt ra với cơ sở giáo dục đại học

Nhiều yêu cầu đặt ra với cơ sở giáo dục đại học để xây dựng một thế hệ thanh niên học tập suốt đời, làm chủ khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. TS. Nguyễn Minh Giám nhận định, AI đang buộc các trường đại học phải thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Nếu trước đây mục tiêu của giáo dục đại học là truyền đạt kiến thức thì ngày nay nhiệm vụ quan trọng hơn là hình thành năng lực học tập suốt đời và khả năng sáng tạo cho người học. Đây sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới.

Trước hết, các trường đại học cần chuyển mạnh từ đào tạo theo nội dung sang đào tạo theo năng lực. Chương trình đào tạo phải được cập nhật thường xuyên, tích hợp AI, dữ liệu lớn, chuyển đổi số và các công nghệ mới vào tất cả các ngành học, không chỉ riêng lĩnh vực công nghệ thông tin. Đồng thời, cần tăng cường học tập qua dự án, giải quyết các bài toán thực tiễn và phát triển tư duy liên ngành để sinh viên có thể thích ứng với những công việc chưa từng xuất hiện hôm nay nhưng sẽ trở nên phổ biến trong tương lai.

Tuy nhiên, đổi mới chương trình là chưa đủ. Theo TS Nguyễn Minh Giám, trường đại học cần trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, nơi sinh viên được tham gia nghiên cứu từ rất sớm, được tiếp cận phòng thí nghiệm hiện đại, làm việc cùng doanh nghiệp, phát triển các sản phẩm công nghệ có giá trị thực tiễn. Khi người học được học trong một hệ sinh thái sáng tạo, họ sẽ hình thành tư duy nghiên cứu, tinh thần đổi mới, khát vọng tạo ra giá trị cho xã hội.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên AI, các trường đại học cũng cần đổi mới chính phương pháp dạy và học. AI không nên bị xem là công cụ để ngăn cấm mà phải trở thành một trợ giảng thông minh, giúp cá nhân hóa việc học, hỗ trợ nghiên cứu và nâng cao hiệu quả đào tạo. Điều quan trọng là nhà trường phải hướng dẫn sinh viên sử dụng AI đúng cách, có trách nhiệm, tuân thủ các chuẩn mực về đạo đức học thuật.

“Theo tôi, mục tiêu lớn nhất của giáo dục đại học không còn là đào tạo những người chỉ biết làm theo quy trình và học thuộc kiến thức, mà phải đào tạo những con người có khả năng sáng tạo tri thức mới, làm chủ công nghệ mới và sẵn sàng học tập trong suốt cuộc đời mình. Đó chính là nền tảng để xây dựng một thế hệ thanh niên Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên AI với vai trò là người kiến tạo tương lai, chứ không chỉ là người thích ứng với sự thay đổi”, TS Nguyễn Minh Giám nêu quan điểm.

Về vấn đề này, ThS Đỗ Ngọc Anh cho rằng, trường đại học không chỉ đào tạo sinh viên cho một công việc tại thời điểm tốt nghiệp, mà phải chuẩn bị cho các em năng lực học tiếp, làm mới bản thân và thích ứng với những nghề nghiệp có thể chưa xuất hiện.

Trước hết, chương trình đào tạo cần linh hoạt, liên ngành, gắn với thực tiễn. AI không còn là câu chuyện riêng của ngành Công nghệ thông tin. Sinh viên kinh tế, luật, ngôn ngữ, truyền thông, kiến trúc, thiết kế, công nghệ sinh học, công nghệ thực phẩm hay khoa học xã hội đều cần năng lực số, tư duy dữ liệu, kỹ năng sử dụng AI phù hợp với chuyên môn. Nếu chương trình không thay đổi, nhà trường sẽ đào tạo sinh viên cho thị trường lao động của quá khứ.

Thứ hai, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá phải đổi mới. Khi AI có thể tạo ra câu trả lời rất nhanh, dạy học không thể chỉ dừng ở ghi nhớ, tái hiện kiến thức. Cần tăng các bài tập dự án, tình huống thực tiễn, phản biện và sản phẩm sáng tạo; đồng thời đánh giá quá trình, năng lực giải thích, bảo vệ quan điểm, mức độ đóng góp cá nhân.

Thứ ba, trường đại học phải xây dựng môi trường học tập mở, số hóa và cá nhân hóa. Với Trường ĐH Mở Hà Nội, mở rộng cơ hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời và ứng dụng công nghệ trong đào tạo luôn là những giá trị quan trọng. Trong kỷ nguyên AI, tinh thần “mở” cần được hiểu là mở về cơ hội tiếp cận, phương thức học tập, học liệu và khả năng học mọi lúc, mọi nơi.

Cuối cùng, giảng viên phải là lực lượng tiên phong. Giảng viên trong kỷ nguyên AI không chỉ cung cấp tri thức, mà còn thiết kế trải nghiệm học tập, hướng dẫn phương pháp, truyền cảm hứng, kiểm soát chất lượng. Muốn có sinh viên học tập suốt đời, trước hết phải có giảng viên học tập suốt đời.