Để Tháp Bút – Đài Nghiên 'kể chuyện' bằng ánh sáng
Chiếu sáng Tháp Bút – Đài Nghiên không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là cách để ánh sáng kể lại chiều sâu văn hóa – lịch sử của một biểu tượng Hồ Gươm đã hiện diện hơn 160 năm.
Trong không gian văn hóa đặc biệt của hồ Hoàn Kiếm, Tháp Bút – Đài Nghiên không chỉ là một cụm di tích cổ, mà còn là biểu tượng tinh thần kết tinh truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa của người Hà Nội suốt nhiều thế hệ. Khi đặt vấn đề chiếu sáng cụm di tích này vào ban đêm, theo tôi, đó không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật hay trang trí đô thị, mà là một bài toán văn hóa – lịch sử đòi hỏi sự thận trọng, hiểu biết và tầm nhìn dài hạn.
Ảnh Tư liệu về Tháp Bút.
Tính đến năm 2026, Tháp Bút đã tồn tại hơn 160 năm, lặng lẽ soi bóng bên hồ Gươm như một “cột mốc tinh thần” của Thăng Long – Hà Nội. Công trình gắn liền với tên tuổi Nguyễn Văn Siêu (1799–1872), tự Tống Ban, hiệu Phương Đình, là một nhà nho, nhà văn hóa kiệt xuất thế kỷ XIX của đất Thăng Long. Ông được người đời tôn xưng là “Thần Siêu”, sánh cùng “Thánh Quát” Cao Bá Quát, để ca ngợi tài năng văn chương xuất chúng.
Đỗ Phó bảng, từng ra làm quan dưới triều Nguyễn, nhưng Nguyễn Văn Siêu sớm chọn con đường rời chốn quan trường, trở về Hà Nội dạy học, sáng tác văn thơ, để lại ảnh hưởng sâu sắc đối với đời sống học thuật và diện mạo văn hóa kinh kỳ. Ông là người có công lớn trong việc định hình diện mạo văn hóa của khu vực hồ Hoàn Kiếm. Việc ông đứng ra trùng tu đền Ngọc Sơn và xây dựng cụm Tháp Bút – Đài Nghiên năm 1865 cho thấy tầm nhìn vượt thời đại của một trí thức coi trọng giá trị giáo dục và đạo học.
Hiện trạng Tháp Bút bên hồ Hoàn Kiếm (cảnh ngày).
Đài Nghiên. Ảnh: Nguyễn Tân Vinh/wiki.netdepviet
Tháp Bút - Biểu tượng viết lên trời xanh
Về mặt kiến trúc, Tháp Bút được xây trên gò đá hộc tượng trưng cho núi Độc Tôn, cao khoảng 9 mét, gồm 5 tầng, trên đỉnh là hình cây bút lông chĩa thẳng lên trời. Ba chữ Hán Tả Thanh Thiên (viết lên trời xanh) được khắc trên thân tháp không chỉ mang ý nghĩa trang trí. Đó là thông điệp rõ ràng về khát vọng về sự trung thực, ngay thẳng của kẻ sĩ và tầm vóc trí tuệ của con người vươn tới trời cao.
Điều đáng nói là Tháp Bút không tồn tại như một công trình độc lập. Nó được đặt trong mối liên kết chặt chẽ với Đài Nghiên, tạo thành một chỉnh thể hoàn chỉnh cả về hình thức lẫn tư tưởng. Theo quan niệm xưa, vào một thời điểm nhất định trong ngày, bóng ngọn bút từ Tháp Bút sẽ chấm đúng vào lòng Đài Nghiên bên dưới. Hình ảnh đó mang tính biểu trưng sâu sắc, gợi liên tưởng đến mối quan hệ giữa tư duy, tri thức và hành động, giữa việc học và việc làm.
Chính sự kết nối này khiến Tháp Bút – Đài Nghiên trở thành biểu tượng là biểu tượng của tinh thần tôn sư trọng đạo và sự hiếu học của người dân Thăng Long xưa và Hà Nội nay - mảnh đất “ngàn năm Văn hiến”.
Hiện trạng Tháp Bút bên hồ Hoàn Kiếm (cảnh đêm).
Qua hơn 160 năm (1865–2026), di tích đã trở thành một phần không thể thiếu trong tâm thức người Việt khi nhắc về Hồ Gươm. Từ những giá trị lịch sử và văn hóa đó, việc chiếu sáng cụm di tích Tháp Bút – Đài Nghiên vào ban đêm là một ví dụ điển hình về chiếu sáng kiến trúc tâm linh, lịch sử và văn hóa và vì vậy cần được tiếp cận như một hình thức “diễn giải bằng ánh sáng”.
Trước hết, chiếu sáng phải tạo được điểm nhấn thị giác, giúp công trình nổi bật trong không gian hồ Hoàn Kiếm khi đêm xuống, nhưng không được lấn át hay phá vỡ cảnh quan chung.
Quan trọng hơn, ánh sáng cần tôn vinh được chất liệu và hình khối kiến trúc. Bề mặt đá thô mộc, các tầng nấc của tháp, những khớp nối mang dấu ấn thời gian cần được làm rõ để tạo cảm giác vững chãi, cổ kính. Giải pháp chiếu sáng hắt từ dưới lên (uplighting) có thể phù hợp, bởi nó vừa nhấn mạnh chiều cao, vừa dẫn dắt ánh nhìn của người thưởng ngoạn lên đỉnh tháp, nơi đặt “bút đài”, chi tiết mang ý nghĩa biểu trưng cao nhất của toàn bộ công trình.
Màu sắc ánh sáng cũng là yếu tố không thể xem nhẹ. Với các công trình tâm linh, di tích lịch sử như Tháp Bút – Đài Nghiên, tông màu vàng ấm (warm white) là lựa chọn hợp lý. Ánh sáng này tạo cảm giác trang nghiêm, hoài niệm và gần gũi, phù hợp với chiều sâu lịch sử hơn 160 năm của di tích. Ngược lại, cần tránh sử dụng ánh sáng hắt quá mạnh lên các tán cây phía trên khiến màu sắc lá cây bị biến đổi, làm mất đi vẻ tự nhiên của hệ sinh thái xung quanh di tích, dễ làm công trình trở nên “hiện đại hóa” một cách khiên cưỡng.
Cuối cùng, chiếu sáng Tháp Bút và Đài Nghiên cần quan tâm đồng bộ, nhằm đạt được tầm cao về giá trị lịch sử - văn hóa của cụm di tích này. Đặc biệt cần nhấn mạnh vào bút đài trên đỉnh tháp, thùy thử (con cóc) và nghiên mực trên Đài Nghiên. Chỉ khi đó, giá trị lịch sử – văn hóa của cụm di tích mới được thể hiện trọn vẹn trong không gian ban đêm.
Hơn một thế kỷ rưỡi trôi qua, Tháp Bút – Đài Nghiên vẫn đứng đó, lặng lẽ nhưng bền bỉ, nhắc nhở về sức mạnh của tri thức và chữ nghĩa. Chiếu sáng đúng cách không chỉ làm đẹp thêm cảnh quan, mà còn là cách để chúng ta tiếp nối câu chuyện văn hóa của Hồ Gươm, bằng ngôn ngữ tinh tế và thuyết phục nhất: ngôn ngữ của ánh sáng.
