Vương triều Trần: Tầm vóc lịch sử và giá trị thời đại

Hội thảo là hoạt động khoa học trọng điểm trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 800 năm Vương triều Trần, nhằm tổng kết, đánh giá một cách toàn diện, hệ thống và khoa học về vai trò, vị thế cũng như những giá trị đặc sắc của triều đại này trong tiến trình lịch sử dân tộc và lịch sử khu vực.

Biểu tượng của ý chí độc lập, bản lĩnh và trí tuệ Đại Việt

Vương triều Trần (1226–1400) là một trong những triều đại tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam, không chỉ bởi thời gian tồn tại gần hai thế kỷ, mà quan trọng hơn là bởi tầm vóc lịch sử và sức sống lâu bền của những giá trị mà triều đại này đã tạo dựng.

Toàn cảnh Hội thảo khoa học “Vương triều Trần: Tầm vóc lịch sử và giá trị thời đại – Kỷ niệm 800 năm sáng lập (1226–2026)”. Ảnh: Hoàng Lân.

Trong bối cảnh thế kỷ XIII, khi đế chế Nguyên - Mông vươn lên trở thành thế lực quân sự hùng mạnh nhất thế giới, nhiều quốc gia lớn ở châu Á và châu Âu lần lượt thất thủ, thì Đại Việt dưới sự lãnh đạo của Vương triều Trần đã ba lần đánh bại các cuộc xâm lược quy mô lớn của đội quân này. Đây không chỉ là chiến thắng về mặt quân sự, mà còn là thắng lợi của ý chí độc lập, tinh thần tự cường và trí tuệ chiến lược của một dân tộc nhỏ nhưng không khuất phục trước bạo lực.

Những sự kiện mang tính biểu tượng như: Hội nghị Diên Hồng - nơi ý chí “quyết chiến” được khẳng định từ sự đồng lòng của toàn dân; Hịch tướng sĩ – áng văn chính luận bất hủ, kết tinh tư tưởng yêu nước và trách nhiệm của người cầm quân; hay chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 với nghệ thuật quân sự độc đáo, đã trở thành những mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Theo Trung tướng, PGS.TS Trần Đình Nhã, Chủ tịch dòng họ Trần Việt Nam, trong suốt 175 năm tồn tại, Vương triều Trần đã hun đúc nên một hệ giá trị sâu sắc và toàn diện: từ ý chí độc lập, tinh thần tự cường, trí tuệ quân sự, bản lĩnh chính trị đến nền tảng văn hóa – tư tưởng và đạo lý làm người. Những giá trị ấy kết tinh thành “Hào khí Đông A” – biểu tượng cao đẹp của lòng yêu nước, khát vọng tự do và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì non sông gấm vóc.

Điều đặc biệt là Hào khí Đông A không khép lại cùng sự kết thúc của một triều đại, mà tiếp tục lan tỏa, thấm sâu và vang vọng trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc. Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, tinh thần ấy vẫn hiện hữu trong mỗi bước ngoặt của lịch sử, trở thành nguồn sức mạnh tinh thần to lớn giúp dân tộc Việt Nam vượt qua thử thách, giữ vững độc lập và vươn lên phát triển.

Giá trị văn hóa – tư tưởng còn mãi đến ngày nay

Tại hội thảo, các nhà khoa học không chỉ tiếp tục khẳng định những giá trị to lớn của Vương triều Trần trong lịch sử dân tộc mà còn đưa ra nhiều luận chứng về những giá trị quân sự, văn hóa, khoa học, giáo dục… vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với xã hội đương đại.

Du khách hành hương về Yên Tử (Quảng Ninh), nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập thiền phái Trúc Lâm. Ảnh: Hoàng Lân.

Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, một trong những đóng góp lớn, có tầm chiến lược đầu tiên của nhà Trần là nhanh chóng xây dựng một mô hình nhà nước tập quyền mạnh nhưng không xa rời cơ sở xã hội. Ngay từ đầu, nhà Trần đã ban hành luật lệ nghiêm minh, quy định tấu trình rõ ràng, coi trọng cả quân sự lẫn hành chính. Song song với việc siết chặt kỷ cương và củng cố bộ máy tổ chức nhà nước, triều Trần đặc biệt chú ý đến các chính sách thân dân, lấy dân làm gốc, chủ trương khoan thư sức dân và coi đó là nền tảng của quốc gia.

“Triều Trần đặc biệt coi trọng vai trò của con người trong quản trị quốc gia, đề cao việc sử dụng hiền tài, kết hợp hài hòa giữa hoàng tộc và đội ngũ quan lại xuất thân từ nhiều tầng lớp xã hội. Tinh thần trọng dụng nhân tài, không câu nệ xuất thân, đã tạo nên một bộ máy nhà nước vừa có tính kỷ cương, vừa gắn bó chặt chẽ với thực tiễn đời sống nhân dân”, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho biết.

Bên cạnh những thành tựu rực rỡ về quân sự và chính trị, Vương triều Trần còn để lại một di sản văn hóa – tư tưởng đặc sắc, góp phần định hình bản sắc tinh thần của dân tộc Việt Nam trong suốt nhiều thế kỷ.

Thời Trần đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của văn hóa Đại Việt mang bản sắc riêng, với sự dung hòa và giao thoa sâu sắc giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Nổi bật là tư tưởng nhập thế, gắn đời sống tinh thần với trách nhiệm xã hội và vận mệnh quốc gia. Văn hóa thời Trần không tách rời thực tiễn lịch sử, mà gắn bó mật thiết với công cuộc dựng nước và giữ nước, hun đúc ý chí độc lập, tinh thần yêu nước và sức mạnh đoàn kết.

Đặc biệt, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, là một đỉnh cao của tư tưởng Việt Nam thời trung đại. Theo GS.TS Đinh Khắc Thuân, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội, đây không chỉ là một dòng tu Phật giáo mà còn là một hệ tư tưởng nhân văn sâu sắc, kết hợp hài hòa giữa tu dưỡng tâm linh và trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc. Tư tưởng “cư trần lạc đạo” thể hiện triết lý sống tích cực, gắn đạo với đời, tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo của Đại Việt.

GS.TS Đinh Khắc Thuân cũng cho biết, Vương triều Trần cũng là thời kỳ xuất hiện nhiều nhân vật lịch sử kiệt xuất, hội tụ đầy đủ các phẩm chất của trí tuệ, đạo đức và tinh thần phụng sự đất nước. Tiêu biểu là Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn – danh tướng kiệt xuất, nhà quân sự thiên tài, người không chỉ lập nên những chiến công hiển hách mà còn để lại một di sản tư tưởng quân sự và đạo lý làm người sâu sắc. Cùng với ông là những nhân vật xuất sắc như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và các vị vua Trần anh minh, góp phần làm rạng danh thời đại Đông A trong lịch sử dân tộc.

Thông qua các chứng cứ khoa học rõ ràng, hội thảo một lần nữa khẳng định: Vương triều Trần đạt được nhiều thành tựu rực rỡ trên nhiều lĩnh vực. Vương triều Trần không chỉ là biểu tượng của một thời kỳ chiến thắng, mà còn là biểu tượng của một mô hình phát triển dựa trên trí tuệ, đạo lý và bản lĩnh dân tộc. Những giá trị ấy đã góp phần hình thành nên “Hào khí Đông A” – một biểu tượng tinh thần vượt thời gian, tiếp tục soi sáng con đường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo.

Hoàng Lân