Đề thi học sinh giỏi Ngữ văn của Tây Ninh đánh thức trách nhiệm và lòng nhân ái trong thế giới đầy biến động

Đề thi chọn học sinh giỏi của Sở Giáo dục và Đào tạo Tây Ninh.

Trong bối cảnh giáo dục thay đổi mạnh mẽ từ truyền thụ kiến thức sang hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh, thì cách ra đề thi học sinh giỏi cũng cần thay đổi cho phù hợp. Nếu cấu trúc đề thi tốt nghiệp được định hình rõ nét qua các tập huấn đại trà, thì đề thi học sinh giỏi là mảnh đất của sáng tạo và chiều sâu tư duy. Vì thế, đề thi học sinh giỏi của Tây Ninh vừa tiếp cận sát sao với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 vừa đánh thức trách nhiệm cá nhân.

Từ định hướng tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Sự đổi mới của đề thi Tây Ninh từ định hướng tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Năm 2024, Bộ tập huấn cho giáo viên cốt cán cách ra đề thi tốt nghiệp và đề thi học sinh giỏi. Theo đó, đề thi học sinh giỏi được gợi ý 2 dạng:

Dạng thứ nhất, đề cho 1 ngữ liệu, cả câu nghị luận xã hội và nghị luận văn học đều tích hợp trong ngữ liệu đó. Cụ thể, đề cho bài thơ "Hạnh phúc" của tác giả Đoàn Thị Thu Vân, kèm theo yêu cầu:

Câu 1 yêu cầu "trình bày ý kiến về việc đón nhận và gìn giữ hạnh phúc" được gợi ra từ bài thơ "Hạnh phúc" và trải nghiệm trong cuộc sống.

Câu 2 cho câu ngạn ngữ của Nhật Bản: "Hạnh phúc rất kiệm lời, thậm chí không nói tiếng nào lúc xuất hiện và khi biến mất" và đặt ra câu lệnh: "Anh/Chị thích cách nói về hạnh phúc của câu ngạn ngữ Nhật Bản hay của tác giả Đoàn Thị Thu Vân? Vì sao?".

Dạng thứ hai, tách rời 2 câu độc lập. Câu 1 đề cho câu thành ngữ quen thuộc nhưng khuyết chữ: "Chín người…ý". Và kèm theo 3 từ gợi ý để điền khuyết, gồm: "một", "mười", "trăm". Trước khi làm bài, học sinh phải hoàn thành câu thành ngữ này theo cách chọn riêng của cá nhân.

Câu 2 cho ý kiến của Đỗ Lai Thúy: "Thơ Trương Đăng Dung là thơ thời gian, thời gian ở bên trong con người, thời gian là chính con người,[…] và Trương Đăng Dung là con người của hiện tại"; kèm theo đó là bài thơ "Sự phản bội ngọt ngào" của Trương Đăng Dung.

Vấn đề đặt ra: "Nếu là nhà phê bình Đỗ Lai Thúy, anh/chị sẽ đọc bài thơ trên của Trương Đăng Dung như thế nào?". Câu lệnh này cho phép học sinh nhập vai nhà phê bình để giải mã tác phẩm.

Có thể thấy, điểm nổi bật là 2 đề đều kèm theo một văn bản mới tinh, học sinh chưa học trên lớp. Điều này hoàn toàn phù hợp với môn Ngữ văn là khuyến khích sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa để kiểm tra năng lực đọc hiểu và vận dụng của học sinh.

Điểm khác nhau là ở đề 1, cả 2 câu nghị luận đều soi chiếu vào một văn bản thơ, còn đề 2 cả 2 câu tách rời độc lập. Dù chọn cách nào thì lệnh hỏi đều cũng buộc học sinh vận dụng kỹ năng đọc hiểu thể loại và vốn sống để giải quyết vấn đề. Từ những dạng đề gợi mở của Bộ, Tây Ninh đã cụ thể hóa thành cấu trúc đề thi vừa kế thừa vừa mang dấu ấn sáng tạo riêng.

Đến sự vận dụng linh hoạt và sáng tạo

Trên thực tế, nhiều địa phương xây dựng nhiều cấu trúc định dạng khác nhau. Có thể thấy, đa số câu nghị luận văn học thường yêu cầu học sinh từ "trải nghiệm văn học" qua một số tác phẩm tự chọn để chứng minh, bàn luận một nhận định/ý kiến văn học.

Có thể nói, mỗi dạng có những ưu điểm riêng. Nhưng soi chiếu vào định hướng của Bộ, thì đề thi của tỉnh Tây Ninh được nhiều giáo viên tại địa phương đón nhận và đánh giá cao, bởi:

Thứ nhất là tính chỉnh thể từ cấu trúc tích hợp. Thay vì ra 2 câu hỏi độc lập, đề thi Tây Ninh tích hợp bằng cách sử dụng duy nhất một bài thơ làm ngữ liệu nền tảng. Theo cô Hà Thị Thương Huyền (giáo viên Ngữ văn Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn, phường Tân Ninh, tỉnh Tây Ninh), thiết kế này không chỉ tạo ra tính thống nhất cho đề bài, mà còn tạo cơ hội cho học sinh thể hiện quan điểm xuyên suốt từ trải nghiệm đời sống đến thẩm mỹ văn học. Đồng thời, học sinh có nhiều thời gian để tập trung vào tư duy phản biện.

Thứ hai, đề thi đánh thức trách nhiệm và lòng nhân ái trước biến động thời đại. Câu nghị luận xã hội yêu cầu học sinh bàn về việc "trái tim đừng bao giờ lạc lõng" trước những "vui buồn bất hạnh". Điều này được cô Ngô Thị Thanh Hương (giáo viên Ngữ văn Trường trung học phổ thông Quang Trung, tỉnh Tây Ninh) tâm đắc. Bởi đây là cách ra đề rất "mở", trực tiếp đánh thức phẩm chất "trách nhiệm" và "lòng nhân ái" ở học sinh (2 trong 5 phẩm chất của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018).

Trong một thế giới đầy biến động (biến đổi khí hậu, sự vô cảm, chiến tranh khắp nơi đang diễn ra), đề bài buộc học sinh phải đối diện với thực tại để thấu cảm và trân trọng cuộc sống. Thầy Lương Phát Đạt (giáo viên Ngữ văn Trường trung học phổ thông Nguyễn Trung Trực – Bến Lức, tỉnh Tây Ninh) nhấn mạnh thêm: để đạt điểm cao, học sinh phải liên hệ được sự "lạc lõng" trong bối cảnh xã hội số, nơi con người dễ kết nối về công nghệ nhưng lại xa cách về tâm hồn.

Thứ ba, đề thi giải mã chức năng "phản kháng" của văn chương. Ở câu nghị luận văn học, đề đưa ra nhận định về chức năng "phản kháng và giải thoát" của thơ ca. Việc chọn Trương Đăng Dung, một nhà thơ của những suy tưởng triết lý, là một lựa chọn tinh tế. Thầy Lương Phát Đạt nhận định, những hình ảnh biểu tượng như "voi chết cóng", "chim lao xuống biển" buộc học sinh giỏi phải vận dụng năng lực giải mã ngôn từ ở mức độ cao.

Đồng quan điểm, cô Hương cho rằng không dừng lại yêu cầu học sinh phân tích nội dung tư tưởng văn bản mà còn phải chỉ ra được các đặc điểm hình thức (nhịp điệu, biểu tượng) đã giúp nhà thơ "phản kháng" và "giải thoát" như thế nào. Vì thế, đề vừa bám sát yêu cầu của Chương trình 2018, đồng thời cũng đảm bảo tính phân hóa cao phù hợp với kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh.

Đề thi phân hóa được thực lực học sinh

Mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 chuyển dịch từ học sinh "biết cái gì" sang "làm được gì". Nói cách khác, học sinh biết vận dụng kiến thức và kỹ năng đã học để giải quyết vấn đề trong bối cảnh mới. Do đó, đánh giá bài viết học sinh giỏi phải dựa trên cơ sở lập luận, mức độ vận dụng kiến thức văn học, lý luận văn học và vốn sống phong phú.

Bên cạnh đó, việc yêu cầu lấy thêm một số bài thơ khác là cơ hội để học sinh thể hiện kiến thức sâu rộng. Với thầy cô dạy bồi dưỡng học sinh giỏi, thì yêu cầu này là khá nặng nhưng nó xứng tầm với kỳ thi cấp tỉnh. Những học sinh có khả năng tư duy phản biện tốt, biết kết nối văn học với thực tế toàn cầu sẽ chiếm ưu thế.

Theo người viết, đề thi học sinh giỏi của tỉnh Tây Ninh đã minh chứng cho việc áp dụng linh hoạt định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đề thi vừa kế thừa được cấu trúc truyền thống, vừa đổi mới mạnh mẽ về ngữ liệu và tư duy đặt vấn đề. Có thể nói, đề thi đã đánh giá được thực lực học sinh giỏi và bám sát mục tiêu đưa môn Ngữ văn gần hơn với những giá trị thực của đời sống.

Trần Văn Tâm