Đề thi tốt nghiệp môn Ngữ văn năm 2026 - học sinh có hiểu biết xã hội tốt có lợi thế rất lớn

Thí sinh tham dự Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026. Ảnh: Ngọc Ánh

Tuy nhiên, nếu nhìn từ mặt bằng học sinh trên phạm vi cả nước, đây là một đề thi khó, có độ phân hóa cao và gây nhiều bất lợi cho học sinh trung bình, yếu; học sinh giáo dục thường xuyên; học sinh tư thục; học sinh vùng sâu vùng xa.

Đề thi Ngữ văn có thể bất lợi với thí sinh học lực trung bình, yếu

Độ khó của đề thể hiện rất rõ ngay từ phần đọc hiểu. Ngữ liệu đọc hiểu năm nay là văn bản nghị luận nói về phát minh máy in năm 1440 ở Đức, từ đó bàn đến khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực sáng tạo trong thời đại mới.

Thoạt nhìn, đây là một ngữ liệu thời sự, nhưng cần được bàn luận thấu đáo. Để hiểu sâu văn bản, thí sinh phải có vốn hiểu biết xã hội, hiểu về công nghệ, về AI và tư duy đổi mới sáng tạo.

Với học sinh ở thành phố, thường xuyên tiếp xúc Internet, báo chí, các chủ đề công nghệ, điều này có thể không quá xa lạ. Nhưng với nhiều học sinh vùng sâu vùng xa hoặc học sinh giáo dục thường xuyên, đây là dạng văn bản "lệch vùng trải nghiệm".

Khó hơn nữa là cách đặt câu hỏi ở câu 5 phần Đọc hiểu: "Trong bối cảnh cần có những đột phá về khoa học công nghệ hiện nay, từ góc nhìn người trẻ, theo anh/chị cần sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ?".

Đây là một câu hỏi khó với mặt bằng chung đối với thí sinh phổ thông.

Khó không phải vì kiến thức đánh đố mà vì yêu cầu quá rộng và mang tính tư duy cao. Thí sinh muốn trả lời tốt phải hiểu "cộng hưởng trí tuệ" là gì, hiểu mặt tích cực và tiêu cực của AI, biết cách nhìn nhận AI như công cụ hỗ trợ chứ không thay thế con người. Nghĩa là các em phải có khả năng tư duy xã hội, tư duy công nghệ và diễn đạt tương đối mạch lạc.

Trong khi đó, thực tế nhiều thí sinh hiện nay mới chỉ biết AI ở mức sử dụng ChatGPT hoặc các ứng dụng tạo ảnh, tạo văn bản. Với học sinh trung bình, ngay cả việc hiểu chính xác cụm từ "cộng hưởng trí tuệ" đã không dễ. Vì vậy, nhiều em dễ rơi vào tình trạng viết chung chung kiểu "AI giúp con người học tốt hơn", "cần dùng AI hợp lí", nhưng không đi vào được bản chất vấn đề.

"Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?"

Đến phần viết đoạn văn nghị luận xã hội, độ khó tiếp tục được đẩy lên khi yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi: "Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?". Đây là một đề mở, có tính thời sự và giàu ý nghĩa, nhưng cũng tạo ra khoảng cách rất rõ giữa các nhóm học sinh.

Muốn viết được, thí sinh trước hết phải biết Steve Jobs là ai, vì sao ông được xem là biểu tượng sáng tạo công nghệ toàn cầu. Sau đó, thí sinh còn phải hiểu sâu hơn: đề không hỏi về một cá nhân cụ thể mà đang đặt vấn đề về môi trường giáo dục, khả năng sáng tạo, chính sách phát triển nhân tài và khát vọng công nghệ của quốc gia.

Nói cách khác, đây không còn là một đề nghị luận xã hội quen thuộc kiểu "sống đẹp", "ước mơ", "nghị lực", mà là một vấn đề mang tính xã hội, công nghệ, giáo dục khá phức tạp. Học sinh có vốn sống và hiểu biết xã hội tốt sẽ có lợi thế rất lớn. Các em có thể liên hệ đến khởi nghiệp công nghệ, trí tuệ nhân tạo, môi trường đổi mới sáng tạo hay chính sách phát triển nhân tài.

Ngược lại, học sinh vùng khó khăn hoặc học sinh có lực học trung bình rất dễ lúng túng. Nhiều em không biết triển khai từ đâu ngoài những ý rất chung như "cần học giỏi", "cần chăm chỉ", "cần có đam mê". Vì thiếu vốn dẫn chứng và thiếu kỹ năng lập luận nên bài viết khó đạt chiều sâu.

Ngữ liệu thơ giàu suy tưởng và biểu tượng

Điểm gây tranh luận nhiều nhất nằm ở câu nghị luận văn học. Đề yêu cầu phân tích bài thơ "Những chiếc lá" của nhà thơ Nguyễn Đình Thi. Đây là bài thơ ngoài sách giáo khoa, mang phong cách thơ giàu suy tưởng và biểu tượng, và nói thật là không phải là một bài thơ hay trong số những bài thơ hay nhất của Nguyễn Đình Thi.

Khó khăn đầu tiên nằm ở chính ngôn ngữ thơ Nguyễn Đình Thi. Thơ ông thường không kể tả trực tiếp mà thiên về cảm xúc nội tâm, liên tưởng và triết lí. Hình ảnh "những chiếc lá" trong bài thơ mang ý nghĩa biểu tượng về đời người, thời gian, sự sống và những biến động của con người trong cuộc đời.

Với thí sinh khá giỏi, từng đọc thơ hiện đại, các em có thể dần nhận ra tầng nghĩa ấy. Nhưng với thí sinh trung bình, việc đọc một bài thơ hoàn toàn mới trong thời gian ngắn rồi tự phát hiện hình tượng trung tâm là điều rất khó. Nhiều em không xác định được mạch cảm xúc bài thơ, không hiểu được những lớp nghĩa ẩn dụ trong thơ nên gần như không biết viết từ đâu.

Khó tiếp theo là yêu cầu của đề không dừng ở cảm nhận nội dung mà còn đòi hỏi phân tích nghệ thuật và thông điệp tư tưởng. Muốn làm được, thí sinh phải có kỹ năng đọc thơ hiện đại, biết phân tích hình ảnh biểu tượng, nhịp điệu, giọng điệu và chiều sâu cảm xúc.

Chính vì vậy, nhiều bài làm của thí sinh trung bình dễ rơi vào tình trạng diễn xuôi câu thơ hoặc đưa ra nhận xét rất chung chung như "bài thơ giàu cảm xúc", "tác giả yêu thiên nhiên", nhưng không chạm được vào tầng ý nghĩa sâu hơn của tác phẩm.

Nhìn tổng thể, đề thi Ngữ văn năm 2026 cho thấy nỗ lực đổi mới là rất rõ. Tuy nhiên, người ra đề dường như đặt niềm tin nhiều hơn vào nhóm học sinh có năng lực đọc hiểu tốt, có vốn sống, vốn xã hội và khả năng tư duy khá vững. Trong khi đó, một kỳ thi tốt nghiệp không chỉ dành cho học sinh khá, giỏi mà còn phải tính đến mặt bằng chung của thí sinh trên cả nước.

Nếu đề thi yêu cầu quá cao về khả năng đọc hiểu văn bản hiện đại, vốn hiểu biết công nghệ, tư duy xã hội và kỹ năng cảm thụ thơ ngoài sách giáo khoa, thì những học sinh chịu nhiều thiệt thòi nhất vẫn sẽ là học sinh có lực học trung bình, yếu; học sinh giáo dục thường xuyên; học sinh tư thục; học sinh vùng sâu vùng xa và vùng dân tộc thiểu số. Với các em ấy, đề thi năm nay thực sự là một thử thách vượt quá khả năng làm bài thông thường của một kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.