Để thị trường carbon vận hành minh bạch, hiệu quả

Thị trường carbon mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp. Ảnh minh họa: TTXVN

Nguồn lực cho kinh tế xanh

Việt Nam đã chính thức đưa sàn giao dịch carbon trong nước vào vận hành từ cuối tháng 6/2026. Điểm cốt lõi của cơ chế này nằm ở việc tạo ra tính hiệu quả kinh tế đối với phát thải. Doanh nghiệp (DN) có mức phát thải thấp hơn lượng hạn ngạch được phân bổ có thể bán phần hạn ngạch dư thừa; ngược lại, DN phát thải vượt mức phải tìm kiếm thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon theo quy định. Qua đó, yêu cầu giảm phát thải từng bước được chuyển từ một nghĩa vụ môi trường thành một bài toán kinh tế mà DN phải chủ động tính toán.

Giới chuyên gia đánh giá, khi chi phí phát thải được phản ánh bằng một tín hiệu giá, DN có thêm cơ sở để cân đối giữa chi phí giảm phát thải và chi phí đáp ứng nghĩa vụ carbon. Đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo hoặc các giải pháp giảm phát thải vì thế không chỉ là chi phí môi trường, mà có thể trở thành khoản đầu tư nhằm giảm nghĩa vụ carbon, tạo hạn ngạch dư thừa hoặc hình thành tín chỉ đủ điều kiện giao dịch. Giá trị kinh tế của việc giảm phát thải từ đó được xác lập rõ hơn trong bài toán sản xuất, kinh doanh.

Không gian tạo nguồn lực còn mở rộng từ các dự án tạo tín chỉ carbon. Theo PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các dự án từ năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, xử lý chất thải đến nông nghiệp phát thải thấp, lâm nghiệp và các hệ sinh thái hấp thụ carbon, những lĩnh vực tạo ra kết quả giảm phát thải có thể tạo thêm giá trị nếu đáp ứng các yêu cầu về đo lường, báo cáo, thẩm tra và công nhận. Khi giá trị carbon được xác lập và có khả năng giao dịch, doanh thu từ tín chỉ có thể bổ sung vào dòng tiền của dự án, cải thiện hiệu quả tài chính và tăng khả năng thu hút vốn cho các hoạt động giảm phát thải.

Ở cấp độ DN, đây cũng là sự thay đổi trong cách nhìn nhận về carbon. Theo ông Tô Xuân Phúc - Giám đốc Chương trình Chính sách, Thương mại và Tài chính lâm nghiệp, Tổ chức Forest Trends, giá trị của việc giảm phát thải không chỉ nằm ở việc đáp ứng yêu cầu tuân thủ, mà còn ở khả năng tạo thêm dư địa tài chính trong quá trình chuyển đổi xanh. Kiểm soát phát thải càng sớm, DN càng có điều kiện giảm nhu cầu sử dụng tín chỉ trong tương lai, đồng thời có thể hình thành phần hạn ngạch chưa sử dụng để gia tăng hiệu quả kinh tế từ hoạt động giảm phát thải.

Nếu ở cấp độ DN, giá trị carbon có thể gia tăng hiệu quả của từng dự án thì ở quy mô nền kinh tế, thị trường carbon còn mở ra khả năng kết nối với các dòng tài chính khí hậu và đầu tư xanh quốc tế. Một số nghiên cứu cho thấy, từ nay đến năm 2030, khi thị trường carbon trong nước được hoàn thiện đồng bộ và từng bước kết nối, liên thông với thị trường quốc tế, Việt Nam có thể tiếp cận nguồn tài chính khí hậu và tài chính xanh quốc tế ước khoảng 500 triệu - 2 tỷ USD mỗi năm, qua đó bổ sung nguồn lực hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Hoàn thiện dữ liệu, phát triển nguồn cung tín chỉ

Giới chuyên gia đánh giá, việc thị trường carbon chính thức đi vào vận hành mới chỉ là bước khởi đầu. Từ một thị trường có sàn giao dịch đến một thị trường thực sự tạo ra nguồn lực cho nền kinh tế vẫn là khoảng cách không nhỏ. Quy mô giao dịch ban đầu còn hạn chế cho thấy thách thức trước mắt không chỉ là bảo đảm hệ thống vận hành an toàn, thông suốt, mà quan trọng hơn là hình thành nguồn hàng đủ lớn, dữ liệu đủ tin cậy, giá cả đủ rõ ràng và nhu cầu giao dịch đủ thực chất.

Trong đó, dữ liệu phát thải là nền tảng cần được củng cố. Hạn ngạch phát thải được phân bổ trên cơ sở kết quả kiểm kê khí nhà kính, vì vậy chất lượng dữ liệu ảnh hưởng trực tiếp đến tính chính xác của hạn ngạch và độ tin cậy của thị trường. Thực tế, nhiều DN thuộc diện phải kiểm kê khí nhà kính vẫn thiếu kinh nghiệm trong thu thập, quản lý và báo cáo dữ liệu theo các tiêu chuẩn cần thiết. Nếu dữ liệu đầu vào chưa đủ chính xác, việc xác định lượng phát thải, phân bổ hạn ngạch hay hình thành mức giá phản ánh đúng cung - cầu đều sẽ gặp khó khăn.

Bởi vậy, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm tra (MRV), thống nhất phương pháp tính toán và nâng cao chất lượng kiểm kê khí nhà kính. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật đối với DN, mà còn là điều kiện để hình thành cơ sở dữ liệu đủ tin cậy cho thị trường. Khi dữ liệu phát thải được chuẩn hóa và kiểm chứng, hạn ngạch mới có cơ sở xác lập giá trị và giao dịch carbon mới có thể diễn ra minh bạch hơn.

Nếu dữ liệu là nền móng thì nguồn cung hàng hóa quyết định khả năng mở rộng quy mô thị trường. Hiện nay, hàng hóa trên sàn chủ yếu mới là hạn ngạch phát thải, trong khi tín chỉ carbon - loại hàng hóa có khả năng mở rộng đáng kể quy mô giao dịch và gắn trực tiếp với các dự án giảm phát thải - vẫn cần thời gian hoàn tất các bước xác nhận, cấp mã và đáp ứng điều kiện giao dịch.

Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện quy trình cấp phép, cần thúc đẩy hình thành danh mục các dự án có khả năng tạo tín chỉ carbon, ưu tiên những dự án có hiệu quả giảm phát thải rõ ràng, dữ liệu minh bạch và khả năng huy động vốn. Khi nguồn cung tín chỉ đủ lớn và đa dạng, thị trường sẽ có thêm hàng hóa để giao dịch, đồng thời mở ra những dòng tiền mới cho các dự án chuyển đổi xanh.

Ở phía DN, để nâng cao năng lực quản trị carbon, ông Tô Xuân Phúc khuyến nghị DN trước hết cần chuẩn hóa dữ liệu kiểm kê, xây dựng đội ngũ chuyên trách và tối ưu hóa nguồn lực carbon. Thay vì chỉ nhìn hạn ngạch như một khoản chi phí, DN cần từng bước coi đây là một tài sản; đầu tư giảm phát thải sớm có thể tạo ra lượng hạn ngạch dư thừa để bán hoặc giảm nhu cầu mua tín chỉ bù trừ trong tương lai.

Về phía cơ quan quản lý, yêu cầu quan trọng là xây dựng môi trường đủ ổn định để các chủ thể yên tâm tham gia và đầu tư dài hạn. Thị trường cần luật chơi rõ ràng, dữ liệu đáng tin cậy, cơ chế giao dịch minh bạch, đồng thời từng bước mở rộng đối tượng và hàng hóa tham gia. Cùng với đó, cần đẩy mạnh hướng dẫn, đào tạo để DN, tổ chức tài chính và các chủ thể phát triển dự án hiểu rõ quy trình, quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia thị trường.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây dựng một sàn giao dịch carbon vận hành an toàn. Định hướng dài hạn là từng bước đưa thị trường carbon trở thành kênh huy động và phân bổ nguồn lực cho các dự án phát triển bền vững, đóng góp ngày càng lớn vào thị trường tài chính và nền kinh tế trong tiến trình chuyển đổi xanh./.