Đề xuất giữ vốn Nhà nước tại đơn vị sự nghiệp độc quyền cung cấp dịch vụ công

Nội dung này được nêu trong dự thảo Nghị định về chuyển đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp đang được Bộ Tài chính lấy ý kiến. Theo dự thảo, các đơn vị sự nghiệp công lập đủ điều kiện có thể được chuyển đổi theo hai mô hình gồm công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

So với Nghị định 150/2020 hiện hành, dự thảo mới mở rộng phương án chuyển đổi khi bổ sung mô hình doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước bên cạnh hình thức công ty cổ phần.

Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề xuất không cổ phần hóa các đơn vị sự nghiệp công lập đang là đơn vị duy nhất cung cấp một loại dịch vụ công trên phạm vi cả nước hoặc tại từng địa phương. Trong trường hợp quy hoạch ngành không còn yêu cầu duy trì mô hình đơn vị sự nghiệp công lập, các đơn vị này có thể được chuyển thành doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn.

Theo cơ quan soạn thảo, quy định này được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước nhằm tránh phát sinh tình trạng độc quyền tư nhân đối với các dịch vụ công thiết yếu.

Ngoài các đơn vị độc quyền, những lĩnh vực được đánh giá có tính chất đặc thù, nhạy cảm hoặc gắn với nhiệm vụ chính trị, an sinh xã hội cũng được đề xuất tiếp tục duy trì tỷ lệ sở hữu Nhà nước chi phối. Kết quả khảo sát của Bộ Tài chính cho thấy các đơn vị sự nghiệp công lập hiện hoạt động trong khoảng 40 lĩnh vực khác nhau, trong đó xuất bản, thông tin - truyền thông, thông tin đối ngoại và công tác xã hội là những lĩnh vực được đề xuất Nhà nước nắm giữ tuyệt đối khi chuyển đổi.

Dự thảo cũng loại trừ một số lĩnh vực khỏi phạm vi chuyển đổi, bao gồm bệnh viện, trường học và các đơn vị mà pháp luật chuyên ngành không cho phép hoạt động theo mô hình doanh nghiệp. Mục tiêu là bảo đảm việc cung cấp các dịch vụ công cơ bản về y tế và giáo dục không bị ảnh hưởng.

Để đủ điều kiện chuyển đổi, đơn vị sự nghiệp công lập phải tự bảo đảm chi thường xuyên hoặc tự bảo đảm cả chi thường xuyên và chi đầu tư trong hai năm liên tiếp trước thời điểm xem xét chuyển đổi. Theo Bộ Tài chính, đây là điều kiện nhằm bảo đảm đơn vị có đủ năng lực hoạt động theo cơ chế thị trường sau khi chuyển sang mô hình doanh nghiệp.

Đối với trường hợp chuyển đổi thành công ty cổ phần, tỷ lệ vốn Nhà nước sẽ được xác định theo quy định về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Trong trường hợp chưa có quy định cụ thể, bộ quản lý ngành hoặc UBND cấp tỉnh sẽ quyết định tỷ lệ nắm giữ nhưng không thấp hơn 35%, nhằm bảo đảm quyền phủ quyết của cổ đông Nhà nước và duy trì khả năng cung ứng dịch vụ công.

Theo Bộ Tài chính, tiến độ chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập trong thời gian qua còn khá chậm. Giai đoạn 2021-2025 có 516 đơn vị thuộc diện chuyển đổi thành công ty cổ phần, song đến nay mới có 86 đơn vị được trình Thủ tướng xem xét, 65 đơn vị được phê duyệt phương án chuyển đổi và chỉ 5 đơn vị hoàn tất quá trình cổ phần hóa.

Dù số lượng còn hạn chế, các đơn vị sau chuyển đổi được đánh giá cơ bản duy trì hoạt động ổn định, nhiều doanh nghiệp ghi nhận doanh thu, lợi nhuận và thu nhập người lao động tăng lên, đồng thời chất lượng dịch vụ được cải thiện.

Bộ Tài chính cho rằng tiến độ chậm xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm tâm lý e ngại thay đổi của cơ quan chủ quản và các đơn vị sự nghiệp công lập, năng lực tài chính hạn chế, tỷ lệ tự chủ thấp cũng như những vướng mắc liên quan đến xử lý đất đai trước khi thực hiện chuyển đổi.