Đề xuất khung pháp lý chuyên biệt cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường và chủ động hội nhập quốc tế. Đồng thời, tạo khung khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản còn hạn chế, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít; phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa; hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu chưa đồng bộ.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, việc xây dựng Luật nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh; tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; gắn giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận, quản trị rủi ro và giám sát; tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa khu vực, quốc tế.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, bao gồm tổ chức thị trường hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường hàng hóa phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian; chính sách phát triển thị trường dựa trên hàng hóa cơ sở; liên thông thị trường qua biên giới; thành viên và nhà đầu tư; quản trị rủi ro và an toàn hệ thống; quản lý nhà nước; xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại. Giao dịch hàng hóa phái sinh OTC trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp giữa các bên, không qua tổ chức trung gian, thực hiện theo pháp luật về dân sự.

Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro.

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp với chủ trương, quan điểm của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Ủy ban đề nghị hoàn thiện quy định theo hướng phù hợp với tên gọi, bao quát và chính xác các nội dung chính của luật; phân định rõ giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này với các giao dịch thuộc pháp luật chuyên ngành.

Đối với quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát mô hình quản lý, cơ chế giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành và xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật.

Đáng chú ý, Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện khi tham gia thị trường hàng hóa phái sinh. Theo đó, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, tránh làm mất tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, gia tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và quản trị rủi ro hệ thống; đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa, đồng thời nghiên cứu quy định trực tiếp trong luật các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm.