Đền Bà Chúa Then: Không gian văn hóa, tín ngưỡng độc đáo

Ngôi đền mang vẻ đẹp cổ kính, uy nghiêm

Vẻ đẹp trầm mặc giữa núi và sông

Đền Chúa Then, còn được người dân quen gọi là Đền Bà Chúa Then, tọa lạc trên khu đất rộng khoảng 1,1ha, phía sau tựa núi Hương Sơn, phía trước hướng về thượng nguồn sông Thương.

Thế đất tựa sơn, vọng thủy tạo cho di tích một không gian hài hòa, trang nghiêm nhưng không tách biệt với cảnh quan làng quê. Những mái ngói, đầu đao cong, hàng cột gỗ cùng các lớp kiến trúc nối tiếp nhau ẩn hiện giữa cây xanh, hồ nước và những khoảng sân thoáng đãng.

Diện mạo hiện nay của ngôi đền được phục dựng vào năm 2018, kế thừa nhiều đường nét kiến trúc truyền thống, với sự đan xen giữa phong cách thời Lê và thời Nguyễn.

Quần thể được bố trí thành hai khu thờ chính. Đền Thụy Ứng thờ các vị thánh trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, trong đó có Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các vị thuộc hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Khu còn lại thờ Chúa Then cùng các vị Chúa Sơn Lâm, Sơn Trang, gắn với đời sống tâm linh của cư dân miền núi.

Bà Chúa Then được tôn vinh là vị nữ thần bảo trợ và bảo vệ người dân khỏi tai họa

Sự hiện diện song song của các lớp thờ tự khiến Đền Chúa Then không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn phản ánh quá trình cộng cư, giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc trên vùng đất chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi phía Bắc. Đền không chỉ là một địa điểm tín ngưỡng mà còn được định hướng trở thành điểm nhấn trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa - tâm linh của địa phương.

Vào những ngày thường, ngôi đền mang vẻ yên tĩnh. Tiếng gió qua tán cây, tiếng chuông cùng hương trầm tạo nên một khoảng lặng để du khách dâng hương, vãn cảnh và tìm sự thư thái giữa nhịp sống thường ngày.

Không gian giao thoa tín ngưỡng

Theo truyền ngôn địa phương, Chúa Then là một vị nữ thần, còn được gọi là Bà Then Tiên Vương Thị Chân Nhân. Tín ngưỡng thờ Chúa Then gắn với núi rừng, có nhiều nét gần gũi với tục thờ Chúa Sơn Lâm, Sơn Trang của đồng bào các dân tộc miền núi.

Trong quan niệm dân gian, rừng không chỉ cung cấp sản vật và nguồn sống mà còn là một không gian thiêng, có những vị thần che chở. Bởi thế, Chúa Then trở thành điểm tựa tinh thần, nơi người dân gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống đủ đầy.

Ngôi đền được xây theo lối kiến trúc truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, với những góc mái đền vút cong

Ngôi đền còn gắn với truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Chuyện dân gian kể rằng, khi nghĩa quân của Lê Lợi đi qua vùng đất này đánh quân Minh, các vị thần đã âm phù, trợ giúp nghĩa quân giành thắng lợi trên phòng tuyến Chi Lăng – Xương Giang. Sau chiến thắng, triều đình ghi nhớ công đức và lập nơi thờ phụng.

Dù chủ yếu được lưu truyền trong dân gian, câu chuyện cho thấy cộng đồng địa phương đã gắn ngôi đền với lịch sử giữ nước và niềm tự hào về vùng đất từng có vị trí quan trọng trên con đường từ miền biên viễn về đồng bằng.

Nét đặc sắc của Đền Chúa Then nằm ở sự gặp gỡ giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với tín ngưỡng bản địa của đồng bào Tày, Nùng. Các vị Mẫu, Chúa Sơn Trang, Sơn Lâm và Chúa Then cùng hiện diện trong một không gian thờ tự, tạo nên một chỉnh thể văn hóa đa dạng nhưng hài hòa.

Trong bối cảnh rộng hơn, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Đền Chúa Then không phải là di tích được UNESCO ghi danh riêng, nhưng là một không gian góp phần phản ánh đời sống tín ngưỡng và môi trường văn hóa liên quan đến Then tại địa phương.

Khuôn viên của ngôi đền rợp cây xanh, có hồ cá rộng với các tiểu cảnh non bộ nổi

Điểm đến văn hóa nơi cửa rừng

Sinh hoạt văn hóa tiêu biểu nhất gắn với Đền Chúa Then là Lễ hội Mở cửa rừng, được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng hàng năm tại Đền Cổ Ngựa và Đền Chúa Then.

Theo quan niệm truyền thống, trước khi bước vào rừng khai thác sản vật hoặc bắt đầu một chu kỳ lao động mới, người dân làm lễ xin phép thần rừng, cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu và bản làng bình an.

Trong lễ hội diễn ra các nghi thức rước chân nhang, bài vị, kiệu Thánh; dâng hương, cúng thần rừng, đọc văn tế xin mở cửa rừng, dâng lễ vật và đón lộc rừng. Sau phần lễ là các chương trình hát Then, văn nghệ và trò chơi dân gian.

Du khách có thể tản bộ vãn cảnh tại đền, cảm nhận sự an yên giữa không gian bình yên, thanh tịnh

Giá trị của Lễ hội Mở cửa rừng không chỉ nằm ở những nghi thức cầu phúc, cầu lộc. Đằng sau đó là quan niệm ứng xử hài hòa với tự nhiên: con người được khai thác sản vật của rừng nhưng phải biết gìn giữ, không tận diệt và có trách nhiệm với môi trường sống.

Đền Chúa Then đã được công nhận là di tích cấp tỉnh, tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị. Cùng với Đền Cổ Ngựa, Đền Cô Bé Chí Mìu, đình Rừng Sấu và các điểm văn hóa trong khu vực, ngôi đền có tiềm năng trở thành điểm nhấn trong hành trình du lịch văn hóa, tâm linh tại xã Kép.

Đến đây, du khách không chỉ dâng hương mà còn có thể tìm hiểu kiến trúc, tín ngưỡng thờ Mẫu, văn hóa Then, Lễ hội Mở cửa rừng và cảnh quan ven sông Thương.

Đền thờ là một điểm đến văn hóa, tâm linh thu hút nhiều đoàn khách tới tham quan

Để điểm đến phát triển bền vững, địa phương cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống biển chỉ dẫn, nội dung thuyết minh; bảo đảm vệ sinh môi trường, phòng cháy, chữa cháy và quản lý các hoạt động dịch vụ trong mùa lễ hội.

Các chương trình trình diễn Then cũng cần có sự tham gia của nghệ nhân và cộng đồng thực hành, tránh sân khấu hóa đơn giản hoặc tách di sản khỏi môi trường văn hóa vốn có.

Sức hấp dẫn của Đền Chúa Then không chỉ đến từ những nếp mái cong, hàng cột gỗ hay cảnh sắc bên dòng Thương. Giá trị lâu dài của ngôi đền nằm ở sự giao thoa văn hóa, niềm tin tâm linh, ký ức lịch sử và lối ứng xử hài hòa với thiên nhiên.

Khi những giá trị ấy được gìn giữ đúng mức, Đền Chúa Then sẽ không chỉ là nơi cầu an, cầu phúc mà còn là điểm đến giúp du khách hiểu thêm về đời sống văn hóa phong phú của vùng cửa rừng phía Bắc.