Đền Đuổm - di sản lịch sử và văn hóa trên đất Phú Lương

Trải qua nhiều thế hệ, nơi đây trở thành địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng gắn bó với đời sống nhân dân địa phương. Công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích đang góp phần gìn giữ những dấu ấn lịch sử và lan tỏa truyền thống tốt đẹp của quê hương.

Lễ hội đền Đuổm được tổ chức vào ngày mùng 5 và 6 tháng Giêng hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham gia.

Danh tướng Dương Tự Minh và dấu ấn lịch sử

Đền Đuổm thờ danh tướng Dương Tự Minh, người dân tộc Tày, quê ở Quan Triều, phủ Phú Lương (nay thuộc phường Quan Triều, tỉnh Thái Nguyên). Ông là người thẳng thắn, trung trực, có công tổ chức nhân dân chống giặc ngoại xâm, giữ gìn an ninh và chủ quyền vùng biên giới.

Trên cương vị thủ lĩnh phủ Phú Lương, ông hai lần được các vua nhà Lý gả công chúa, lần lượt là Diên Bình vào năm 1127 và Thiều Dung năm 1144, đồng thời được phong chức Phò mã lang.

Bên cạnh những công trạng trong sự nghiệp bảo vệ đất nước, ông còn có nhiều đóng góp cho đời sống nhân dân thông qua việc hướng dẫn khai khẩn đất đai, phát triển sản xuất và củng cố khối đoàn kết giữa các dân tộc.

Với những công lao đó, ông được triều Lý phong tặng danh hiệu “Uy viễn đôn Cao Sơn quảng độ chi thần”. Các triều đại về sau tiếp tục ban sắc phong, tôn ông là “Cao Sơn quý minh thượng đẳng thần”.

Những đóng góp của Dương Tự Minh được ghi chép trong các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục... Sau khi ông qua đời, nhân dân nhiều địa phương lập đền, đình để thờ phụng. Đền Đuổm, thuộc xã Phú Lương, tương truyền là nơi ông sống những năm tháng cuối đời, về sau trở thành địa điểm thờ tự chính.

Việc thờ phụng danh tướng qua nhiều thế hệ thể hiện lòng thành kính, tri ân đối với bậc tiền nhân có công với quê hương, đất nước, đồng thời phản ánh truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc trên vùng đất Phú Lương.

Theo các tài liệu lịch sử, đền Đuổm được xây dựng từ thế kỷ XII dưới thời vua Lý Cao Tông và đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Năm 1993, di tích được xếp hạng cấp Quốc gia. Quần thể di tích gồm đền Thượng, đền Trung, phủ thờ hai công chúa Diên Bình và Thiều Dung, Đình Niêng, Tam quan, sân lễ hội cùng các hạng mục phụ trợ.

Sự kết hợp giữa kiến trúc thờ tự và cảnh quan núi rừng tạo nên không gian văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng, gắn liền với lịch sử thờ phụng Đức Thánh Đuổm.

Nhân dân xã Phú Lương thành kính dâng lễ tại đền Đuổm, thể hiện lòng tri ân công đức danh tướng Dương Tự Minh.

Qua thời gian, nhiều hạng mục của di tích từng bị xuống cấp. Đầu năm 2025, Dự án tu bổ, tôn tạo tổng thể Di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng đền Đuổm được triển khai với kinh phí xã hội hóa trên 50 tỷ đồng, do Công ty CP Đầu tư xây dựng và Khai thác khoáng sản Thăng Long tài trợ.

Quá trình thực hiện có sự thẩm định của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Các hạng mục quan trọng được khôi phục, tu bổ theo yêu cầu bảo tồn kiến trúc truyền thống, tôn trọng những yếu tố gốc của di tích.

Ngày 25/11/2025, công trình được khánh thành, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thờ tự, tổ chức lễ hội và đón khách tham quan.

Sức sống di sản trong đời sống cộng đồng

Nếu các công trình kiến trúc lưu giữ dấu ấn lịch sử thì Lễ hội Đền Đuổm là không gian để những giá trị văn hóa tiếp tục được thực hành và trao truyền. Hằng năm, vào ngày mùng 5 và 6 tháng Giêng, nhân dân địa phương tổ chức lễ hội tưởng nhớ công lao Đức Thánh Đuổm. Năm 2017, Lễ hội đền Đuổm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội gồm phần lễ và phần hội. Các nghi thức dâng hương, rước lễ, tế lễ được tổ chức trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Phần hội có các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và ẩm thực truyền thống. Đây là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu, cùng thực hành những phong tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Qua đó, những câu chuyện về Đức Thánh Đuổm tiếp tục được giới thiệu đến thế hệ trẻ và du khách.

Lễ hội xuân Bính Ngọ năm 2026 tiếp tục thu hút đông đảo nhân dân và du khách. Nhân dịp này, xã Phú Lương khai trương công trình số hóa Di tích lịch sử Quốc gia đền Đuổm, mở thêm kênh thông tin phục vụ giới thiệu, quảng bá lịch sử và các giá trị văn hóa của di tích.

Thông qua ứng dụng công nghệ, người dân và du khách có thể tiếp cận tư liệu, tìm hiểu về di tích thuận tiện hơn, góp phần đổi mới cách thức giới thiệu và phát huy giá trị di sản trong thời đại số.

Đền Đuổm thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chiêm bái bởi những giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đẹp.

Sự gắn bó của đền Đuổm với đời sống cộng đồng còn được thể hiện qua những hoạt động gìn giữ, trao truyền truyền thống. Người dân địa phương tích cực tham gia tổ chức lễ hội, duy trì phong tục thờ tự và lưu truyền những câu chuyện về danh tướng Dương Tự Minh. Đây cũng là nguồn tư liệu quý phục vụ giáo dục lịch sử, bồi đắp lòng tự hào quê hương và tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc.

Cùng với việc tu bổ, tôn tạo di tích, xã Phú Lương phối hợp với các ngành chuyên môn triển khai công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Các hoạt động thờ tự, lễ hội được duy trì theo phong tục truyền thống.

Địa phương cũng quan tâm nghiên cứu, sưu tầm tư liệu, giới thiệu về thân thế, sự nghiệp danh tướng Dương Tự Minh; đưa những nội dung lịch sử, văn hóa gắn với Đền Đuổm vào hoạt động giáo dục tại các trường học. Qua đó, học sinh có thêm cơ hội tìm hiểu lịch sử quê hương, bồi đắp niềm tự hào và ý thức trân trọng, gìn giữ di sản.

Đền Đuổm hôm nay mang diện mạo khang trang, là nơi lưu dấu công lao danh tướng Dương Tự Minh và những nét văn hóa đặc sắc của vùng đất Phú Lương. Sự chung tay của chính quyền, ngành chuyên môn và nhân dân trong bảo tồn, phát huy di sản góp phần kết nối truyền thống lịch sử với đời sống hôm nay, bồi đắp niềm tự hào và bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc.