Đền Hàn Sơn ở Tống Sơn – miền linh tích bên dòng sông Lèn

Không chỉ mang vẻ đẹp “hội sơn tụ thủy”, nơi đây còn lưu giữ những giá trị đặc sắc về lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu và văn hóa dân gian Việt Nam.

Đền Hàn Sơn (xã Tống Sơn, Thanh Hóa) mang vẻ đẹp cổ kính, linh thiêng giữa miền “hội sơn tụ thủy”

Theo hồ sơ di tích hiện hành, tại Thanh Hóa hiện nay chỉ có một đền Hàn Sơn thuộc cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn, tọa lạc tại xã Tống Sơn. Việc xác định rõ địa danh nhằm tránh nhầm lẫn về tên gọi, đồng thời khẳng định giá trị riêng có và vị trí đặc biệt của Hàn Sơn trong đời sống văn hóa tâm linh xứ Thanh.

Từ lâu, đền Hàn Sơn đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách thập phương mỗi dịp đầu xuân hay mùa lễ hội.

Giữa không gian núi non và sông nước hữu tình, quần thể di tích hiện lên với vẻ cổ kính, linh thiêng, mang đến cảm giác thanh tịnh và an yên.

Cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn gồm đền Hàn Sơn, đền Cô Bơ (đền Ba Bông), chùa Ngọc Sơn cùng nhiều thắng cảnh liên quan. Trong đó, đền Hàn Sơn được xem là “linh hồn” của cả quần thể di tích.

Theo các tài liệu lịch sử, bia ký và truyền thuyết dân gian, đền Hàn Sơn thờ Thánh Mẫu Đệ Tam, phối thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Đức Ông Lê Thọ Vực.

Vào thời Hậu Lê, khoảng những năm đầu niên hiệu Hồng Đức dưới triều vua Lê Thánh Tông, Thái úy Lê Thọ Vực được triều đình giao cầm quân chống giặc Chiêm Thành.

Tương truyền rằng trước mỗi lần xuất quân, ông đều được Mẫu Đệ Tam hiển linh ứng báo, chỉ cách dùng binh.

Trong trận đánh tại Chà Bàn, nghĩa quân do Lê Thọ Vực chỉ huy đã bắt sống được vua Chiêm Thành mà không hao binh tổn tướng.

Sau đó, trong cuộc dẹp loạn Bồn Man ở miền Tây đất nước, ông tiếp tục được Thánh Mẫu linh ứng giúp sức nên giành nhiều thắng lợi lớn và được vua ban tước Sùng Quốc Công.

Để tạ ơn sự phù trợ của Mẫu Đệ Tam, Thái úy Lê Thọ Vực đã tấu trình vua cho xây dựng đền thờ tại vùng Hàn Sơn.

Nhận thấy đây là việc làm ý nghĩa, vua Lê đã cho dựng đền để nhân dân phụng thờ. Sau khi ông qua đời, người dân tiếp tục lập đền thờ gần đền Hàn Sơn, thường gọi là đền Quan Lớn hay đền Đức Ông.

Từ xa nhìn lại, đền Hàn Sơn hiện lên như một bức tranh thủy mặc giữa núi non và dòng sông Lèn. Cổng đền quay ra phía bờ sông với bức đại tự “Hàn Sơn linh từ” nổi bật giữa không gian cổ kính.

Bên trong, đền được xây dựng theo 4 cấp cung uy nghiêm, tráng lệ. Những mái đao cong, họa tiết chạm khắc cổ cùng làn khói hương bảng lảng tạo nên vẻ linh thiêng, trầm mặc.

Sau hậu cung là con đường dẫn lên đỉnh núi, nơi tương truyền Mẫu Đệ Tam từng giáng thế.

Toàn cảnh di tích đền Hàn Sơn (xã Tống Sơn, Thanh Hóa) bên dòng sông Lèn thơ mộng

Dù nằm trên đỉnh núi nhưng địa thế khá bằng phẳng, ở giữa là phiến đá rộng hàng chục mét vuông, xung quanh là rừng thông xanh ngút ngàn ngày đêm lộng gió. Không gian nơi đây mang đến cảm giác huyền ảo, thanh tịnh hiếm có.

Dấu ấn tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Thanh

Bên cạnh đền Hàn Sơn, đền Cô Bơ là điểm đến không thể bỏ qua trong hành trình về miền linh tích bên dòng sông Lèn.

Ngôi đền nằm gần khu vực ngã ba sông, nổi tiếng linh thiêng và gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Theo truyền thuyết dân gian, Cô Bơ Thoải là con vua Thủy quốc động đình, tài sắc vẹn toàn, được giáng trần cứu nhân độ thế.

Sau khi mãn hạn nơi trần gian, Thánh Cô trở về thủy cung nhưng vẫn nhiều lần hiển linh giúp dân, phù trợ cho người lương thiện.

Trong thời kỳ chiến tranh giữa nhà Lê và nhà Mạc, Thánh Cô được cho là đã nhiều lần ứng hiện báo điềm, giúp quân nhà Lê lập công lớn. Để ghi nhớ công lao ấy, vua nhà Lê đã cho dựng đền tại khu vực ngã ba sông.

Từ đó, đền Cô Bơ trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của người dân trong vùng và du khách thập phương.

Ngày nay, nhiều du khách khi về Hàn Sơn thường bắt đầu hành trình dâng lễ tại đền Thánh Mẫu rồi tiếp tục đến đền Cô Bơ để cầu bình an, tài lộc.

Không chỉ mang giá trị lịch sử và tín ngưỡng, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn còn hấp dẫn bởi cảnh quan thiên nhiên thơ mộng.

Núi non, sông nước hòa quyện tạo nên không gian “hội sơn tụ thủy” hiếm có. Những buổi sớm tinh sương, màn sương mờ phủ quanh triền núi, tiếng chuông chùa vang vọng giữa không gian tĩnh lặng càng khiến nơi đây thêm phần huyền ảo.

Năm 1992, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn được công nhận là di tích cấp tỉnh.

Những năm qua, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương cùng nguồn lực xã hội hóa, nhiều hạng mục trong khu di tích đã được đầu tư tu bổ, tôn tạo ngày càng khang trang hơn.

Du khách dâng hương, chiêm bái tại đền Cô Bơ

Nghệ nhân ưu tú, thủ nhang đồng đền Nguyễn Văn Chung cho biết, ban quản lý di tích luôn chú trọng gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời hướng dẫn người dân và du khách thực hiện nếp sống văn minh trong hoạt động tín ngưỡng.

“Công tác bảo đảm an ninh trật tự, phòng chống cháy nổ, vệ sinh môi trường luôn được chú trọng để tạo không gian văn hóa tâm linh an toàn, sạch đẹp cho du khách”, ông Chung chia sẻ.

Đánh thức tiềm năng du lịch tâm linh

Một trong những dấu ấn đặc sắc nhất tại Hàn Sơn là lễ hội diễn ra vào ngày 12.6 âm lịch hằng năm.

Đây là dịp để nhân dân tưởng nhớ công lao của những người có công khai phá vùng đất Tống Sơn, đồng thời tri ân các anh hùng dân tộc trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước kiệu từ đền Hàn Sơn sang đền Cô Bơ, nghi lễ mang ý nghĩa biểu tượng “con về thăm mẹ”, thể hiện nét đẹp nhân văn trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm còn có phần hội với nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật, hát văn, trò chơi và trò diễn dân gian đặc sắc.

Tiếng trống hội rộn ràng hòa cùng sắc màu cờ hội tạo nên không khí tưng bừng giữa miền non nước linh thiêng.

Theo thống kê của địa phương, riêng năm 2025, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn đã đón khoảng 100.000 lượt khách đến tham quan, chiêm bái.

Nhằm phát huy hiệu quả giá trị di tích, thời gian tới xã Tống Sơn sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân trong việc gìn giữ di sản văn hóa.

Đồng thời, địa phương định hướng kết nối cụm di tích Hàn Sơn với các điểm đến tâm linh nổi tiếng khác như Đền Sòng Sơn, đền Rồng, đền Nước, đình Gia Miêu, lăng miếu Triệu Tường hay đền thờ Trần Hưng Đạo… để hình thành các tuyến du lịch hấp dẫn.

Cùng với việc huy động nguồn lực xã hội hóa nhằm tiếp tục tu bổ, tôn tạo các công trình trong khu di tích, địa phương kỳ vọng Hàn Sơn sẽ trở thành điểm nhấn quan trọng trên bản đồ du lịch văn hóa tâm linh của xứ Thanh.