Đền Trần Thương - Dấu ấn kho lương nhà Trần

Đền Trần Thương (xã Trần Thương) là di tích tâm linh tiêu biểu - nơi thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.

Thế đất “lục đầu khê” và dấu tích kho lương chiến lược

Theo các tài liệu lịch sử của Ban quản lý di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thương: Đền Trần Thương tọa lạc trên thế đất hiếm gặp, là nơi hội tụ của nhiều dòng thủy mạch nhỏ, tạo thành thế “lục đầu khê”. “Lục đầu khê” là thế đất nơi sáu dòng nước nhỏ hội tụ, đây được xem là nơi mang lại nguồn sinh lực dồi dào, sự bền vững và no đủ lâu dài, rất thuận lợi cho việc lập kho lương, doanh trại và trung tâm tín ngưỡng. Yếu tố địa lý đặc biệt này là lý do chính để Trần Hưng Đạo lựa chọn nơi đây làm một trong những địa điểm trọng yếu cất giấu kho lương của triều Trần vào năm 1285, phục vụ cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai.

Cảnh quan xung quanh đền Trần Thương.

Trong quan niệm cổ, “thủy tụ thì khí sinh”, vùng đất hội tụ sông nước không chỉ thuận lợi cho quân sự, hậu cần mà còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc, biểu trưng cho sự bền vững, no đủ và trường tồn. Chữ “Thương” trong Hán tự mang nghĩa là kho lương, càng khẳng định vai trò đặc biệt của địa danh này trong lịch sử dân tộc.

Tương truyền, sau ngày khải hoàn, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đã mở kho lương tại Trần Thương để khao quân, ban phát cho dân, thể hiện tư tưởng “khoan thư sức dân” cội nguồn sức mạnh làm nên chiến thắng.

Không gian linh thiêng và kiến trúc phong thủy độc đáo

Đền Trần Thương được xây dựng theo bố cục chặt chẽ, hài hòa giữa kiến trúc truyền thống và tư duy phong thủy cổ. Tổng thể di tích gồm nghi môn ngoại, nghi môn nội, hệ thống các tòa điện và giải vũ, chia thành ba cung chính: Đệ Tam, Đệ Nhị và Đệ Nhất (Cung Cấm).

Điểm đặc biệt hiếm thấy của đền là hệ thống năm giếng nước cổ. Hai giếng lớn phía Nam có tên là giếng nhũ, được ví như hai bầu sữa, không bao giờ cạn dù trời hạn hay trời mưa. Hai giếng phía Bắc gọi là hai giếng nhĩ, ví như hai cái tai, một bên luôn đầy nước và một bên luôn cạn.

Giếng Hồ Khẩu nhìn từ trên cao, nằm ở vị trí trung tâm đền Trần Thương, được coi là điểm tụ thủy của khu di tích.

Trong đó, giếng trung tâm - thường được gọi là giếng “khẩu” nằm giữa tiền đường và cung đệ nhị. Mực nước tại giếng này quanh năm ổn định, không bao giờ tràn đầy hay cạn kiệt, được xem là biểu tượng cho sự điều hòa âm dương, sinh khí bền vững của toàn bộ khu đền.

Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, cấu trúc “giếng tâm” trong không gian thờ tự là dấu ấn tín ngưỡng cổ, phản ánh sự giao thoa giữa tư tưởng Nho - Phật - Đạo, góp phần tạo nên sắc thái linh thiêng riêng có của đền Trần Thương.

Trung tâm thờ phụng Đức Thánh Trần và các công thần

Không gian của cung Đệ Nhất trong đền Trần Thương.

Cung Đệ Nhất là không gian linh thiêng nhất, nơi thờ Đức Thánh Trần - vị Anh hùng dân tộc được Nhân dân tôn xưng là bậc thánh tối linh. Hai bên là ban thờ Vương Phụ, Vương Mẫu, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Đền Trần Thương với hệ thống kiến trúc mang đậm phong cách nghệ thuật cổ truyền của dân tộc, hài hòa giữa tín ngưỡng và không gian văn hóa.

Cung Đệ Nhị thờ các gia nô, công thần thân cận của Hưng Đạo Đại vương như Yết Kiêu, Dã Tượng với những biểu tượng trung nghĩa gắn liền với các chiến công lẫy lừng trên sông nước. Các mảng chạm khắc, hoành phi, câu đối trong đền mang đậm giá trị nghệ thuật, thể hiện đề tài tùng, cúc, trúc, mai, bát tiên, lưỡng long chầu nguyệt… được chạm trổ công phu, tinh xảo.

Bảo lưu giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt

Hiện nay, đền Trần Thương còn lưu giữ hàng trăm hiện vật quý như tượng thờ, sắc phong, đại tự, bát bửu, long ngai, khám thờ, nghê đá, rùa đá… Trong đó, nhiều đạo sắc phong của các triều đại phong kiến là minh chứng sinh động cho sự tôn kính của Nhà nước và Nhân dân đối với Đức Thánh Trần qua các thời kỳ lịch sử.

Không chỉ là một di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật, đền Trần Thương còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, nơi hội tụ niềm tin tâm linh của Nhân dân trong vùng và du khách thập phương, đặc biệt trong các dịp lễ hội tưởng niệm Đức Thánh Trần.

Di tích quốc gia đặc biệt - niềm tự hào của nhân dân Ninh Bình

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và tín ngưỡng, đền Trần Thương đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2015, khẳng định vị trí quan trọng của di tích trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Đường vào đền Trần Thương rợp bóng cây xanh, tạo không gian tĩnh lặng trong khu di tích.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, đền Trần Thương vẫn lặng lẽ soi bóng bên sông như một chứng nhân lịch sử, một không gian linh thiêng kết tinh hào khí Đông A, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa và chiều sâu tâm linh của vùng đất Ninh Bình.

Bài, ảnh: Nguyễn Huy