Đi giữa miền non nước Cao Bằng

Chỉ khi lắng nghe câu chuyện của người dân, những nhà nghiên cứu hay nhìn vào từng lớp đá, hóa thạch mới thấy vùng đất này đang lưu giữ một kho tàng đặc biệt của thiên nhiên và lịch sử.

Kho báu của thời gian

Hành trình từ thành phố Cao Bằng dẫn về Trùng Khánh, Hà Quảng hay Nguyên Bình không quá dài, nhưng đủ để người ta cảm nhận sự thay đổi của cảnh quan sau mỗi khúc cua. Những dãy núi đá vôi nối tiếp nhau, các thung lũng mở ra giữa màu xanh của lúa, những dòng sông trong veo uốn lượn dưới chân núi tạo nên một bức tranh vừa hùng vĩ, vừa bình yên.

Ít ai ngờ rằng dưới vẻ đẹp ấy là câu chuyện địa chất kéo dài hơn 500 triệu năm. Mỗi ngọn núi, mỗi hang động, mỗi lớp đá ở Non nước Cao Bằng đều lưu giữ dấu tích của những biến động lớn lao của Trái đất trong quá trình kiến tạo địa chất qua hàng trăm triệu năm.

Được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu năm 2018, Non nước Cao Bằng hiện có diện tích hơn 3.683 km², trải rộng trên toàn bộ hoặc một phần diện tích của nhiều địa phương trong tỉnh. Đây cũng là nơi hội tụ hơn 130 điểm di sản địa chất độc đáo, phản ánh đầy đủ quá trình tiến hóa karst nhiệt đới ở miền Bắc Việt Nam với hệ thống tháp đá, hang động, sông ngầm, hồ nước, thung lũng và các hóa thạch cổ sinh có giá trị khoa học.

Điều hấp dẫn của non nước Cao Bằng nằm ở chỗ, những giá trị địa chất không tồn tại tách biệt mà hòa quyện cùng cảnh quan thiên nhiên và đời sống con người. Trên vùng đất ấy còn có hơn 215 di tích lịch sử, văn hóa đã được xếp hạng, trong đó có ba Khu di tích quốc gia đặc biệt gồm Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo và địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950. Đây cũng là không gian sinh sống lâu đời của nhiều dân tộc như Tày, Nùng, Dao, Mông, Lô Lô, Sán Chỉ… với hệ thống lễ hội, dân ca, nghề thủ công và tri thức bản địa vẫn được gìn giữ đến hôm nay.

Bởi thế, mỗi hành trình khám phá non nước Cao Bằng luôn mang đến nhiều hơn một trải nghiệm. Người ta vừa được đọc lịch sử của Trái đất qua từng lớp đá, vừa được nghe lịch sử của dân tộc qua từng địa danh, vừa cảm nhận nhịp sống bình dị của những bản làng nép mình bên núi đá. Địa phương đã xây dựng các tuyến du lịch theo từng câu chuyện riêng để du khách có thể tiếp cận những giá trị ấy một cách tự nhiên, thay vì chỉ dừng lại ở việc tham quan thắng cảnh.

Di sản kể chuyện bằng đời sống

Nếu tuyến phía Bắc đưa du khách trở về cội nguồn lịch sử dân tộc thì tuyến phía Đông lại mở ra một không gian nơi thiên nhiên, địa chất và văn hóa bản địa hòa quyện.

Thác Bản Giốc đổ trắng giữa đại ngàn, động Ngườm Ngao với hệ thống thạch nhũ kỳ vĩ, hồ Thang Hen xanh biếc quanh năm hay núi Mắt Thần sừng sững giữa thung lũng đều là những điểm dừng chân nổi tiếng, nhưng giá trị của chúng không chỉ nằm ở vẻ đẹp cảnh quan.

Ở tuyến phía Tây, hành trình “Khám phá Phia Oắc - vùng núi của những đổi thay” lại mang đến một trải nghiệm khác. Trên đỉnh Phia Oắc cao 1.931 m, khí hậu mát lạnh quanh năm, những cánh rừng nguyên sinh, dấu tích biệt thự Pháp cổ và hệ sinh thái đa dạng tạo nên một không gian hiếm có ở vùng Đông Bắc. Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén còn là nơi sinh sống của nhiều loài động, thực vật quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam như nghiến, bách vàng, vượn cao vít hay khỉ mặt đỏ.

Điều khiến người ta nhớ về non nước Cao Bằng cũng là cảm giác được bước vào nhịp sống của cộng đồng địa phương. Ở các bản làng của người Tày, Nùng, Dao, Mông hay Lô Lô, du khách có thể nghe tiếng đàn tính, câu hát Then, tham dự lễ hội Lồng Tông, Gầu Tào, thưởng thức bánh cuốn nóng, phở chua, hạt dẻ Trùng Khánh hay những món ăn mang đậm hương vị núi rừng. Di sản ở đây không nằm trong tủ kính mà hiện diện trong sinh hoạt hằng ngày của người dân.

Những năm qua, Cao Bằng lựa chọn cách phát triển công viên địa chất theo hướng “lấy di sản làm trung tâm, cộng đồng làm chủ thể”. Bên cạnh việc bảo vệ các điểm di sản, địa phương chú trọng khôi phục nghề truyền thống, bảo tồn dân ca, dân vũ, lễ hội, phát triển du lịch cộng đồng, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Khi người dân được hưởng lợi từ di sản, họ cũng trở thành những người gìn giữ di sản bền vững.

Song song là nhiều hoạt động nghiên cứu, truyền thông và hợp tác quốc tế. Các chương trình tập huấn, khảo sát thực địa, cuộc thi tìm hiểu về công viên địa chất, sản phẩm truyền thông số hay các dự án nghiên cứu về văn hóa, địa chất liên tục được triển khai.

Năm 2024, tỉnh Cao Bằng đã đồng hành cùng Bộ Ngoại giao tổ chức thành công Hội nghị quốc tế lần thứ 8 của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, góp phần quảng bá hình ảnh non nước Cao Bằng đến bạn bè quốc tế. Những nỗ lực ấy đã tạo nên kết quả rõ nét. Giai đoạn 2021-2025, Cao Bằng đón khoảng 7,8 triệu lượt khách, tổng thu từ du lịch đạt khoảng 5.500 tỷ đồng, tăng gấp ba lần so với giai đoạn trước.

Đầu năm 2026, địa phương tiếp tục được vinh danh trong Top 10 điểm đến thân thiện nhất Việt Nam tại Traveller Review Awards, đánh dấu năm thứ ba liên tiếp có mặt trong bảng xếp hạng này. Những con số ấy cho thấy, bảo tồn di sản và phát triển kinh tế không phải là hai mục tiêu đối lập. Nếu được định hướng đúng, di sản hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển, đồng thời tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ những giá trị vốn có.

Gìn giữ “Thẻ xanh” cho mai sau

Việc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng tiếp tục được UNESCO trao “Thẻ xanh” sau kỳ tái thẩm định lần thứ hai là kết quả của một quá trình chuẩn bị nghiêm túc và bền bỉ. Trước đó, tháng 6/2025, tỉnh Cao Bằng đã đón đoàn chuyên gia UNESCO đến tái thẩm định thực địa; đến tháng 9 cùng năm, Hội đồng Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu khuyến nghị tiếp tục công nhận danh hiệu, trước khi lễ trao bằng chính thức diễn ra tại trụ sở UNESCO ở Paris vào tháng 4/2026.

“Thẻ xanh” không đơn thuần là một danh hiệu kéo dài thêm bốn năm. Quan trọng hơn, đó là sự ghi nhận đối với cách Cao Bằng thực hiện các khuyến nghị của UNESCO, từ bảo tồn di sản địa chất, gìn giữ đa dạng sinh học đến phát huy giá trị văn hóa bản địa và nâng cao sinh kế của cộng đồng.

Trong bối cảnh năm 2026 đánh dấu 50 năm Việt Nam gia nhập UNESCO và 50 năm quan hệ hợp tác Việt Nam - UNESCO, sự kiện này càng mang nhiều ý nghĩa. Theo bà Nông Thị Tuyến, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng, kết quả tái công nhận là minh chứng cho những nỗ lực của địa phương trong bảo tồn và phát huy các loại hình di sản gắn với phát triển bền vững, đồng thời cải thiện sinh kế cho người dân.

Không dừng lại ở những kết quả đã đạt được, địa phương đang tiếp tục đầu tư cho công tác khoanh vùng bảo vệ di sản, nghiên cứu khoa học, phục dựng các lễ hội truyền thống, bảo tồn các làn điệu dân ca, nghề thủ công và phát triển những sản phẩm du lịch cộng đồng dựa trên tri thức bản địa.

Tuyến du lịch thứ năm kết nối Công viên địa chất Non nước Cao Bằng với Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn cũng đang được xây dựng, hứa hẹn trở thành mô hình liên kết giữa hai công viên địa chất toàn cầu đầu tiên trên thế giới.

Đi giữa miền non nước Cao Bằng, người ta nhận ra những lớp đá, dòng sông, bản làng và ký ức lịch sử vẫn lặng lẽ nối tiếp nhau qua thời gian. Chính sự hòa quyện giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa ấy đã tạo nên giá trị đặc biệt của vùng đất này, đồng thời đặt lên vai thế hệ hôm nay trách nhiệm gìn giữ “Thẻ xanh” cho mai sau.