Di sản bước vào không gian số: Đừng đánh mất bản gốc và vai trò cộng đồng

Ngày Văn hoá Việt Nam
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW

Công nghệ mở lối cho di sản

Công nghệ đang mở ra những phương thức mới để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật mà còn đặt ra những vấn đề căn cốt: Làm sao giữ được tính xác thực, bảo vệ quyền sáng tạo của con người và cộng đồng, để di sản có thể phát huy giá trị mà không đánh mất “linh hồn” vốn có.

Trao đổi với Nhà báo và Công luận, GS.TS Trương Quốc Bình (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) nhấn mạnh, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản giờ đây không còn là những thử nghiệm riêng lẻ. Từ các di tích lịch sử, bảo tàng đến không gian biểu diễn, nhiều cơ quan, đơn vị văn hóa trên cả nước đã chủ động tiếp cận công nghệ số, từng bước đổi mới cách thức lưu giữ tư liệu, giới thiệu di sản và kết nối với công chúng.

Khách tham quan trải nghiệm công nghệ thực tế ảo tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Phương Anh.

Các công nghệ như quét 3D, mô hình hóa không gian, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và trình chiếu 3D mapping đang được ứng dụng với nhiều mục đích khác nhau. Các nền tảng tương tác mở rộng khả năng tiếp cận, giúp công chúng khám phá di sản bằng những phương thức sinh động hơn. Không gian số cũng tạo điều kiện để tư liệu, hình ảnh, âm thanh và tri thức văn hóa vượt qua giới hạn địa lý, tiếp cận nhiều nhóm công chúng.

“Bây giờ văn hóa nghệ thuật đã đi vào ngóc ngách của từng gia đình. Không cần phải đi đâu xa, người ta có thể xem triển lãm luôn trên giường ngủ của mình”, ông Trương Quốc Bình ví von.

Thực tế, nhiều di tích và bảo tàng đã triển khai các hình thức ứng dụng công nghệ vào bảo tồn, khai thác di sản. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hình ảnh 3D của 82 bia tiến sĩ, bản đồ tương tác, sa bàn và chatbot AI góp phần làm mới trải nghiệm tìm hiểu di sản của du khách. Bảo tàng Hồ Chí Minh đẩy mạnh số hóa, quản lý và lưu trữ hơn 170.000 tài liệu, hiện vật, hình ảnh. Những chương trình trình diễn kết hợp 3D mapping, âm thanh đa chiều và không gian trải nghiệm như “Tinh hoa Bắc Bộ”, “Ký ức Hội An” cho thấy khả năng kết hợp giá trị truyền thống với phương thức thể hiện hiện đại, tạo sức hấp dẫn mới cho các sản phẩm văn hóa, du lịch.

Ở cấp độ rộng hơn, Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (CMAP) ra mắt đã kết nối thông tin về di sản, thiết chế văn hóa, sự kiện và điểm đến trên phạm vi cả nước trong một nền tảng chung. Cùng với đó, việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố 17 bài toán trọng tâm năm 2026 cho thấy yêu cầu đưa công nghệ vào giải quyết những nhu cầu thực tiễn của ngành đang được đặt ra một cách toàn diện.

Bài toán về tính xác thực và quyền lợi cộng đồng

Tuy nhiên, GS.TS Trương Quốc Bình lưu ý, khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào các khâu bảo tồn, quản lý, quảng bá và khai thác giá trị di sản, những câu hỏi về giới hạn can thiệp cũng như trách nhiệm của các chủ thể càng trở nên cấp thiết.

Theo GS.TS Trương Quốc Bình, một mô hình 3D đẹp mắt hay hình ảnh do AI tạo ra không mặc nhiên đồng nghĩa với việc di sản đã được phản ánh chính xác. Nếu thiếu tư liệu khoa học và sự thẩm định của chuyên gia, công nghệ có thể tạo ra những hình ảnh hư cấu, trộn lẫn các yếu tố thuộc những thời kỳ khác nhau hoặc diễn giải sai lệch bối cảnh lịch sử. Ông Bình lý giải, di sản không chỉ là hình dáng kiến trúc hay hiện vật, mà còn chứa đựng những lớp trầm tích lịch sử, tri thức, kỹ thuật, tập quán và ý nghĩa văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ.

Kiến trúc Ngọ Môn, Đại nội Huế được tôn lên với sắc màu lung linh, biến ảo trong chương trình trình diễn 3D mapping “Huế by Light - The live show”. Ảnh: Tường Vi/TTXVN.

Đồng thời, theo GS.TS Trương Quốc Bình, quản trị dữ liệu và bảo vệ quyền lợi cộng đồng cũng là những vấn đề không thể bỏ qua. Tư liệu hiện còn phân tán ở nhiều nơi; không ít dữ liệu chưa được số hóa đồng bộ, thiếu thông tin về nguồn gốc và quyền sở hữu. Vấn đề càng trở nên phức tạp khi AI có khả năng tiếp nhận, xử lý và tái tạo chất liệu văn hóa từ nhiều nguồn khác nhau.

Từ đó, ông cảnh báo, nếu không xác định rõ nguồn gốc và quyền khai thác, nguy cơ sử dụng chất liệu di sản khi chưa có sự đồng thuận, sao chép hoặc thương mại hóa mà không bảo đảm quyền lợi của chủ thể văn hóa là điều khó tránh khỏi. Với di sản phi vật thể, quyền lợi gắn liền với nghệ nhân, cộng đồng thực hành và những người nắm giữ tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nếu cộng đồng chỉ cung cấp chất liệu mà không được tham gia vào quá trình diễn giải, sáng tạo và hưởng lợi, chuyển đổi số có thể vô tình làm suy giảm vai trò của chính những chủ thể đã tạo nên di sản.

“Công nghệ có thể khiến cho vai trò của cộng đồng bị lu mờ, thậm chí là bị tan rã. Cho nên khi chúng ta đã nhận diện được chuyện đó thì phải chủ động ngăn ngừa ngay từ đầu. Bằng sự phối hợp giữa chủ thể di sản, của các nhà khoa học, nhà quản lý, chúng ta phải hợp sức vào”, GS.TS Trương Quốc Bình nhấn mạnh.

Trong khi đó, TS Trần Hậu Yên Thế (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội) đặt vấn đề: Làm thế nào để di sản bước vào thế giới số mà vẫn giữ được “linh hồn” và tính xác thực? Làm sao để công nghệ giúp công chúng hiểu rõ hơn giá trị di sản, khuyến khích họ tìm đến di sản nguyên bản thay vì làm lu mờ sức hấp dẫn của di sản gốc? Từ đó, ông Thế cho rằng, chỉ khi được tiếp cận bằng tư duy liên ngành, công nghệ mới thực sự trở thành phương tiện giải mã và lan tỏa tâm hồn dân tộc, thay vì làm biến dạng những thông điệp mà tiền nhân gửi gắm.

Công nghệ phải đi cùng năng lực con người

Một thách thức khác là nguy cơ chạy theo công nghệ, coi việc đầu tư thiết bị hay số lượng sản phẩm số là thước đo thành công. Trên thực tế, không phải di sản nào cũng cần áp dụng những công nghệ phức tạp, đắt đỏ; việc lựa chọn giải pháp phải xuất phát từ đặc điểm và điều kiện thực tế của từng loại hình di sản.

TS Trần Hậu Yên Thế cho rằng, cần xây dựng một hệ sinh thái để di sản không chỉ được lưu trữ mà còn được nghiên cứu, kết nối và tiếp tục tạo ra những giá trị mới, với sự tham gia của bảo tàng, viện nghiên cứu, trường đào tạo, nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp. Ông nhấn mạnh, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong mối liên kết giữa bảo tồn, giáo dục, sáng tạo và đời sống xã hội.

Bên cạnh đó, bản sao số có thể hỗ trợ lưu trữ, nghiên cứu và giám sát, nhưng không thể thay thế việc tu bổ di tích, bảo quản hiện vật, duy trì môi trường văn hóa hay bảo đảm sinh kế cho cộng đồng. GS.TS Trương Quốc Bình nêu ví dụ, tranh dân gian Đông Hồ đang đối mặt với những khó khăn từ mâu thuẫn cung - cầu và bài toán lợi ích kinh tế; nghề gốm Chăm cũng đứng trước thách thức về nguồn nguyên liệu đất sét và điều kiện duy trì kỹ thuật truyền thống. Những vấn đề này cho thấy sức sống của di sản gắn liền với người thực hành, điều kiện sản xuất và thị trường - những yếu tố mà công nghệ không thể tự mình giải quyết.

Theo GS.TS Trương Quốc Bình, công nghệ đang mở ra cơ hội lớn để di sản được lưu giữ, tiếp cận và sáng tạo bằng những phương thức mới, nhưng điều này chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt dưới sự dẫn dắt của tri thức, trách nhiệm và đặc biệt là sự tôn trọng cộng đồng. Đích đến cuối cùng không phải là đưa mọi di sản lên không gian số, mà là tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống, được gìn giữ, trao truyền và làm giàu qua các thế hệ.