Di sản khảo cổ trong lòng đô thị TP.HCM

Tác giả: Nguyễn Thị Hậu/NXB Tổng hợp TP.HCM

Đô thị Sài Gòn - TP.HCM - Khảo cổ học và bảo tồn di sản

Sách nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển đô thị Sài Gòn - TP.HCM qua các dấu tích khảo cổ, di tích, kiến trúc và không gian văn hóa; phân tích giá trị, thực trạng bảo tồn di sản.

Di sản khảo cổ trong lòng đô thị TP.HCM

Một trong những giải pháp đánh giá giá trị nhằm bảo tồn, phát huy hệ thống di tích khảo cổ học TP.HCM là tiếp cận liên ngành từ ngành nghiên cứu đặc thù khảo cổ học đô thị.

Các kết quả nghiên cứu liên ngành đối với di sản đô thị Sài Gòn - TP.HCM sẽ bao quát được hệ thống di tích trên và dưới mặt đất.

Phương pháp nghiên cứu liên ngành khảo cổ học với quy hoạch đô thị, kiến trúc, nghệ thuật... giúp tìm hiểu những yếu tố chuyên sâu về quy hoạch, kỹ thuật, kết cấu và vật liệu xây dựng, đặc trưng kiến trúc trang trí của từng thời kỳ lịch sử.

Với đặc điểm lịch sử của quá trình hình thành và phát triển, khảo cổ học đô thị Sài Gòn - TP.HCM là sự phối - kết hợp giữa khảo cổ học với khoa học về quy hoạch - kiến trúc đô thị, với trùng tu - bảo tồn di tích...

Như vậy mới có thể vừa đạt yêu cầu về việc phát hiện các tư liệu lịch sử mới, vừa định hướng cho công tác quản lý và bảo vệ di tích lịch sử văn hóa.

Tính đến thời điểm tháng 6/2016, toàn thành phố đã có 167 di tích có quyết định xếp hạng, trong đó 2 di tích quốc gia đặc biệt (di tích lịch sử), 55 di tích quốc gia (2 khảo cổ học, 30 kiến trúc nghệ thuật, 23 lịch sử), 110 di tích cấp thành phố (65 kiến trúc nghệ thuật, 45 lịch sử).

Ngoài ra, qua kết quả điều tra khảo sát, nghiên cứu bước đầu về di tích, toàn thành phố có 167 công trình địa điểm di tích đã được UBND thành phố ra quyết định kiểm kê di tích tại Quyết định số 5360/QĐ-UBND ngày 25 tháng 11 năm 2010(33).

Khai quật lò gốm cổ Hưng Lợi vào cuối năm 1997. Ảnh: UBND quận 8 cũ.

Từ góc độ khảo cổ học, để có cái nhìn tổng thể về di sản văn hóa đô thị, qua việc khảo sát và hệ thống những di tích, công trình thuộc về cấu trúc đô thị, phản ánh đời sống mọi mặt của đô thị, niên đại chủ yếu từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX ở khu vực trung tâm thành phố, trong đó có cả những công trình chưa được xếp hạng, hệ thống di tích khảo cổ học đô thị ở Sài Gòn - TP.HCM có thể chia thành 9 loại hình, trong đó quần thể di tích của người Hoa ở Chợ lớn với đặc trưng riêng biệt hợp thành một loại hình.

Ở mỗi loại hình sẽ đưa ra một công trình, di tích tiêu biểu hoặc điển hình cho thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị di tích có hiệu quả tích cực hoặc ngược lại, còn hạn chế thậm chí không có hiệu quả.

1. loại hình di tích khảo cổ học đã khai quật, dưới và trên mặt đất.

2. loại hình cảnh quan đô thị (tuyến đường và bến sông).

3. loại hình công trình kiến trúc nghệ thuật.

4. loại hình công trình tín ngưỡng, tôn giáo.

5. loại hình nhà truyền thống và biệt thự 6. loại hình công trình hạ tầng và công nghiệp.

7. loại hình di tích mộ táng, lăng tẩm.

8. loại hình di tích thành lũy và công trình quân sự 9. loại hình quần thể di tích của người Hoa ở Chợ lớn.