Di sản sinh lời, chia sẻ lợi ích thế nào cho cộng đồng?

Muốn văn hóa trở thành nguồn lực kinh tế, cần bảo đảm quyền khai thác, chia sẻ lợi ích và năng lực làm chủ của cộng đồng, để người gìn giữ di sản được hưởng thành quả xứng đáng tại cộng đồng lâu dài.

Nghệ thuật diễn xướng dân gian Khmer tái hiện giữa lòng Thủ đô. (Ảnh minh họa: CTV/Vietnam+)

Nghệ thuật diễn xướng dân gian Khmer tái hiện giữa lòng Thủ đô. (Ảnh minh họa: CTV/Vietnam+)

Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra những cơ chế, nguồn lực mới để khai thác giá trị kinh tế của di sản. Nhưng khi di sản trở thành sản phẩm có khả năng sinh lời, quyền khai thác và cơ chế chia sẻ thành quả với cộng đồng vẫn là bài toán cần được giải quyết.

Trao đổi bên hành lang Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế) cho rằng người dân không chỉ là chủ thể sáng tạo, gìn giữ, trao truyền di sản mà phải thực sự được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa do mình tạo dựng.

Để làm được điều đó, bà Sửu cho rằng cần nhìn thẳng vào những bất cập trong cơ chế thực thi, từ quyền khai thác di sản, quan hệ hợp tác giữa cộng đồng với doanh nghiệp đến năng lực tham gia và tự bảo vệ quyền lợi của người dân.

Đại biểu cũng phân tích những điểm nghẽn này, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, phát huy nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa và xây dựng hệ sinh thái kinh tế văn hóa ngay tại cộng đồng.

Gỡ điểm nghẽn quyền khai thác di sản

- Theo đại biểu, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất về chính sách và cơ chế khiến các giá trị văn hóa, di sản và sức sáng tạo của cộng đồng chưa thực sự chuyển hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân?

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tài nguyên văn hóa hay thiếu chủ trương, chính sách, mà là thiếu một cơ chế thực thi đầy đủ, đồng bộ để chuyển hóa di sản văn hóa thành giá trị mà người dân được hưởng lợi. Bởi người dân chính là chủ thể của văn hóa, của di sản, đồng thời cũng là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế. (Ảnh: Mai Anh/Vietnam+)

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế. (Ảnh: Mai Anh/Vietnam+)

Có ba vấn đề cần quan tâm. Thứ nhất, chưa có quy định đầy đủ về quyền khai thác và hưởng lợi của cộng đồng. Pháp luật đã quy định khá rõ quyền và lợi ích của chủ thể di sản, nhưng cần làm rõ hơn quyền khai thác, sử dụng, thời hạn thực hiện và cơ chế chia sẻ lợi ích giữa cộng đồng, người dân với doanh nghiệp.

Thực tế, tại một số nơi, doanh nghiệp đã tham gia khá mạnh mẽ vào phát triển các sản phẩm từ di sản, từ văn hóa cộng đồng và văn hóa dân gian. Tuy nhiên, thù lao dành cho nghệ nhân, cộng đồng, những người gìn giữ, trao truyền và thực hành di sản vẫn chưa tương xứng với giá trị đóng góp của họ.

Một vấn đề khác là việc chuyển hóa di sản hiện vẫn chủ yếu dừng ở lễ hội, trình diễn, nghệ thuật trên sân khấu, chưa trở thành hoạt động thực hành tự nhiên trong đời sống thường nhật của cộng đồng. Nếu di sản chỉ được tái hiện trong những không gian trình diễn mà thiếu sự tiếp nối trong đời sống, nguy cơ mai một vẫn hiện hữu.

Thứ hai, cơ chế hợp tác và bảo đảm tính minh bạch giữa cộng đồng với doanh nghiệp chưa tốt. Nguyên nhân cơ bản là chúng ta chưa có những quy định cụ thể dưới luật để xác định rõ cộng đồng, người dân được tham gia ở những khâu nào, với vai trò gì; doanh nghiệp được định vị tham gia hỗ trợ ở những phương diện nào, chẳng hạn công nghệ, quản trị hay kết nối thị trường.

Thứ ba, năng lực tham gia phát triển kinh tế văn hóa của nhiều cộng đồng còn hạn chế. Họ thiếu vốn, kỹ năng số, kỹ năng xây dựng thương hiệu di sản; việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm của cộng đồng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, người dân còn thiếu tư duy, kỹ năng giám sát việc chia sẻ doanh thu và tính toán doanh thu của chính mình trong quá trình tham gia khai thác các giá trị di sản.

Nghệ sỹ nhân dân Xuân Hoạch (phải); Thạc sỹ nghệ thuật, nghệ nhân Tạ Hạnh (giữa) và nghệ sỹ Trần Koóng trình diễn xẩm. (Ảnh: Mai Anh/Vietnam+)

Nghệ sỹ nhân dân Xuân Hoạch (phải); Thạc sỹ nghệ thuật, nghệ nhân Tạ Hạnh (giữa) và nghệ sỹ Trần Koóng trình diễn xẩm. (Ảnh: Mai Anh/Vietnam+)

Không để cộng đồng bên lề lợi ích

- Để khắc phục những bất cập này, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa cộng đồng, doanh nghiệp và Nhà nước, theo đại biểu cần ưu tiên hoàn thiện những cơ chế, chính sách nào?

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu: Trước tiên, phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế phát huy vai trò làm chủ của cộng đồng, người dân – những chủ thể văn hóa – thông qua việc bổ sung các quy định cụ thể vào hệ thống thể chế.

Luật Di sản văn hóa và các văn bản dưới luật, các nghị định đã có những quy định khá rõ. Tuy nhiên, tôi đề nghị cần bổ sung quy định về tham vấn cộng đồng; xây dựng mẫu hợp đồng, thỏa thuận sử dụng và khai thác các giá trị văn hóa giữa cộng đồng với doanh nghiệp; đồng thời quy định cụ thể tỷ lệ chia sẻ lợi ích giữa cộng đồng, doanh nghiệp và Nhà nước. Nếu không có những quy định cụ thể như vậy thì rất khó bảo đảm quyền lợi của các bên trong quá trình hợp tác.

Thứ hai, phải tiếp tục phát huy thật tốt Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa. Chúng ta đã có Chương trình này thì không có lý do gì không phát huy thật tốt những chủ trương, chính sách và cơ chế đã được đặt ra.

Việc ưu tiên cho văn hóa cũng đã rất rõ về tỷ lệ, điều kiện và tiêu chí. Điều quan trọng là phải quy định thật cụ thể, phân cấp thật rõ, phát huy tốt vai trò của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh trong việc quy định định mức hỗ trợ cho doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng thực hiện các dự án công nghiệp văn hóa.

Trong đó, cần ưu tiên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; quan tâm nghệ nhân và thế hệ trẻ – những người trực tiếp gìn giữ, sáng tạo, tiếp nối các giá trị văn hóa của cha ông.

Hát Xoan làng cổ được trao truyền cho thế hệ trẻ. (Ảnh: Vietnam+)

Hát Xoan làng cổ được trao truyền cho thế hệ trẻ. (Ảnh: Vietnam+)

Trao quyền cho chủ thể văn hóa

- Cùng với hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ, cần tổ chức hệ sinh thái kinh tế văn hóa tại cơ sở như thế nào để cộng đồng thực sự làm chủ quá trình phát triển và được hưởng lợi từ di sản, thưa đại biểu?

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu: Tôi cho rằng chắc chắn phải xây dựng và phát triển thật tốt hệ sinh thái kinh tế văn hóa ngay tại cơ sở, tại cộng đồng. Muốn vậy, cần phân định thật rõ vai trò của từng chủ thể.

Nhà nước hỗ trợ về hạ tầng, đầu tư và đào tạo; doanh nghiệp hỗ trợ về công nghệ, quản trị và kết nối thị trường; còn cộng đồng phải được quy định và xác định rõ là chủ thể sáng tạo, sản xuất và cung ứng sản phẩm văn hóa.

Hiệu quả của hệ sinh thái này phải được đánh giá bằng những kết quả thực chất: thu nhập thực tế của người dân, việc làm tại chỗ, nguồn thu dành cho nghệ nhân; đồng thời phải đánh giá mức độ hài hòa lợi ích, việc chia sẻ lợi ích sau khi một sản phẩm văn hóa được xây dựng và đưa vào thực tiễn cuộc sống.

Tôi rất tự hào khi ở nhiều nơi trên đất nước ta, có những nhóm bạn trẻ rất đáng trân trọng đang có những sáng tạo trong việc lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa của cha ông. Cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ thực hiện tốt vai trò trao truyền này.

Tôi cho rằng, di sản văn hóa ngày càng phát triển, ngày càng được bảo tồn và vinh danh thì cuộc sống của những người gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản cũng phải ngày càng được cải thiện.

Không thể có chuyện di sản văn hóa ngày càng phát triển mà đời sống của chính chủ thể văn hóa lại đi xuống, những người gìn giữ di sản vẫn phải sống trong khó khăn. Hai quá trình này phải phát triển tỷ lệ thuận với nhau.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của đại biểu./.









Di sản Việt trong đời sống phố thị. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/di-san-sinh-loi-chia-se-loi-ich-the-nao-cho-cong-dong-post1149670.vnp