Di sản 'thức' cùng nhịp sống đêm đô thị

Du khách trải nghiệm kỹ thuật trang trí gốm sứ theo kiểu truyền thống vào mỗi tối cuối tuần tại Bảo tàng TPHCM. Ảnh: BẢO TÀNG CUNG CẤP

Sôi động bảo tàng về đêm

Một buổi tối cuối tuần, trong khuôn viên có tuổi đời hơn một thế kỷ của Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM (số 97 đường Phó Đức Chính, phường Bến Thành), khán giả không vội tìm chỗ ngồi khi chương trình hòa nhạc sắp bắt đầu. Họ thong thả bước qua từng gian trưng bày, dừng lại trước những tác phẩm hội họa, lắng nghe câu chuyện về lịch sử tòa nhà rồi mới trở ra khoảng sân khi tiếng vĩ cầm cất lên… Kiến trúc, mỹ thuật và âm nhạc hòa quyện, mang đến trải nghiệm hoàn toàn khác với hình dung quen thuộc về một bảo tàng chỉ dành để ngắm hiện vật sau lớp tủ kính.

Ở một không gian khác, Bảo tàng TPHCM (số 65 đường Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn) thử nghiệm mở cửa thêm khung giờ từ 19-21 giờ, kết hợp tham quan với trải nghiệm văn hóa trà. Bên cạnh việc tìm hiểu về lịch sử công trình và các bộ sưu tập hiện vật, du khách còn có dịp thưởng trà, lắng nghe những câu chuyện về trà trong đời sống văn hóa Việt Nam. Không gian bảo tàng vì thế trở nên gần gũi hơn, nơi công chúng có thể cảm nhận di sản bằng nhiều giác quan thay vì chỉ quan sát.

Đó là hai lát cắt tiêu biểu cho xu hướng đang hình thành tại TPHCM: đưa bảo tàng bước ra khỏi khuôn khổ trưng bày truyền thống để trở thành điểm hẹn văn hóa của cộng đồng. Việc mở cửa về đêm không đơn thuần kéo dài thời gian phục vụ mà hướng đến tạo dựng những sản phẩm văn hóa mới, phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại và nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của công chúng.

Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM, cho biết, thành phố mong muốn từng bước hình thành thói quen mới, để người dân ngoài việc đến bảo tàng trong giờ hành chính, còn lựa chọn những nơi này là điểm đến vào các buổi tối cuối tuần. Từ đó đưa bảo tàng trở thành một phần của đời sống tinh thần đô thị, nơi diễn ra các hoạt động giáo dục, thưởng thức nghệ thuật và giao lưu văn hóa.

Bà Đoàn Thị Trang, Giám đốc Bảo tàng TPHCM, chia sẻ, chương trình mở cửa vào khung giờ mới vào ban đêm là bước khởi đầu để đơn vị đánh giá hiệu quả và tiếp tục xây dựng các sản phẩm mang bản sắc riêng. Nhiều khách tham quan đã quay trở lại lần thứ hai, lần thứ ba và chủ động đăng ký cho các chương trình tiếp theo. Đây là tín hiệu cho thấy khi có nội dung phù hợp, bảo tàng hoàn toàn có thể giữ chân công chúng bằng giá trị trải nghiệm bên cạnh sự hấp dẫn truyền thống từ những hiện vật.

Ngoài hai đơn vị trên, hiện nhiều bảo tàng khác cũng chủ động đổi mới hoạt động. Chẳng hạn như Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu tổ chức hoạt động tham quan vào ban đêm kết hợp trình diễn ánh sáng tại di tích Bạch Dinh (số 6 đường Trần Phú, phường Vũng Tàu). Mỗi nơi một cách làm nhưng cùng chung mục tiêu đưa di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Theo lãnh đạo Sở VH-TT TPHCM, thành phố không áp dụng một mô hình chung cho tất cả các bảo tàng mà khuyến khích từng đơn vị phát huy lợi thế riêng, xây dựng sản phẩm phù hợp với đặc trưng hiện vật, kiến trúc và đối tượng phục vụ. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng quốc tế, khi bảo tàng dần thoát ra khỏi giới hạn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, biến thành những trung tâm sáng tạo, giáo dục và kết nối cộng đồng.

Xu hướng này càng có ý nghĩa khi nhiều bảo tàng chủ lực của TPHCM được giao thực hiện cơ chế tự chủ tài chính từ tháng 5-2026. Trong điều kiện phải chủ động hơn về nguồn lực, việc phát triển sản phẩm văn hóa mới, mở rộng dịch vụ phù hợp và thu hút thêm công chúng đã góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của từng đơn vị, bổ sung một mắt xích quan trọng vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa của TPHCM.

Công nghệ đi cùng di sản

Nếu các bảo tàng đang mở rộng không gian trải nghiệm từ bên trong, thì ở quy mô đô thị, nhiều công trình di sản cũng đang được “đánh thức” bằng các ứng dụng công nghệ sáng tạo. Kế hoạch số 296/KH-UBND ngày 15-6-2026 của UBND TPHCM về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa giai đoạn 2026-2030 xác định rõ định hướng gắn bảo tồn với phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa và kinh tế sáng tạo. Đây cũng là cơ sở để hình thành hệ sinh thái văn hóa, trong đó các giá trị lịch sử tiếp tục được phát huy trong đời sống đương đại.

Biểu diễn nghệ thuật truyền thống vào mỗi tối cuối tuần tại Bảo tàng TPHCM. Ảnh: BẢO TÀNG TPHCM CUNG CẤP

Định hướng ấy đang được cụ thể hóa bằng nhiều hình thức ứng dụng công nghệ. Vào dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2-7-1976 - 2-7-2026), chương trình trình diễn công nghệ 3D Mapping tại mặt tiền trụ sở UBND TPHCM (số 86 đường Lê Thánh Tôn, phường Sài Gòn) đã mang đến một cách kể chuyện mới về hành trình nửa thế kỷ xây dựng và phát triển của thành phố. Trên nền công trình kiến trúc mang tính biểu tượng, ánh sáng, đồ họa và âm nhạc đã góp phần truyền tải những giá trị lịch sử bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng hôm nay.

Ông Trần Việt Tân, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Truyền thông VINAMA - đơn vị tham gia thực hiện chương trình, cho rằng, công nghệ không thay thế di sản mà giúp đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với người xem. Hình ảnh, âm thanh và ánh sáng được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của từng công trình sẽ giúp công chúng cảm nhận chiều sâu ký ức đô thị thay vì chỉ dừng lại ở việc quan sát công trình. Giá trị lớn nhất của công nghệ trình diễn là khơi gợi sự quan tâm để người xem, đặc biệt là giới trẻ, tiếp tục tìm hiểu về lịch sử sau khi chương trình khép lại.

Từ kinh nghiệm thực tế, ông Trần Việt Tân nêu ý kiến, TPHCM có nhiều lợi thế để phát triển các sản phẩm văn hóa đêm dựa trên công nghệ trình diễn. Tuy nhiên, để những chương trình như 3D Mapping trở thành sản phẩm thường xuyên, cần một chiến lược dài hạn với nội dung đổi mới liên tục, sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, ngành văn hóa, du lịch và doanh nghiệp sáng tạo. Quan trọng hơn, mỗi chương trình phải kể được câu chuyện riêng của thành phố, bởi công nghệ có thể giống nhau nhưng bản sắc văn hóa luôn là yếu tố tạo nên sự khác biệt.

Có thể thấy, từ bảo tàng đến không gian công cộng, công nghệ đang mở thêm cánh cửa để công chúng tiếp cận di sản theo cách sinh động hơn. Được kết hợp hài hòa với nghệ thuật biểu diễn, giáo dục di sản và hoạt động du lịch, các sản phẩm này không chỉ giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách, góp phần phát triển kinh tế đêm, mà còn lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa của thành phố.

Khi bảo tồn đồng hành với sáng tạo, di sản sẽ được gìn giữ cho các thế hệ mai sau, đồng thời tạo ra những giá trị mới, góp phần vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa và xây dựng TPHCM trở thành đô thị sáng tạo, giàu bản sắc.