Đi tìm động lực tăng trưởng mới

Với lợi thế có nhiều cảng biển lớn, TPHCM đang chuyển hướng mạnh về kinh tế biển. Ảnh: Q.Đ

Từ mở rộng quy mô sang nâng cao năng suất

Với quy mô không gian, dân số và vai trò kinh tế ngày càng mở rộng, TPHCM có thêm điều kiện để tiếp tục là đầu tàu kinh tế của cả nước, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh trong mạng lưới các đô thị lớn của khu vực.

Tuy nhiên, những lợi thế đó sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thành phố vẫn phát triển theo tư duy riêng lẻ của từng địa phương trước đây. Nguy cơ lớn nhất là nguồn lực bị phân tán, các trung tâm chức năng chồng lấn, hạ tầng kết nối thiếu đồng bộ và chuỗi giá trị công nghiệp - logistics - tài chính - đổi mới sáng tạo chưa được liên kết thành một hệ sinh thái thống nhất.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với quy hoạch tổng thể TPHCM không dừng ở việc mở rộng không gian đô thị mà cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng: từ dựa vào quy mô sang dựa vào năng suất, từ phát triển phân tán sang liên kết chuỗi giá trị, từ lợi thế cục bộ sang năng lực cạnh tranh tổng hợp của một đô thị đa trung tâm.

Phân tích rõ hơn những hạn chế của mô hình phát triển hiện nay, TS Châu Vũ - Phó Chánh Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội và HĐND TPHCM cho rằng, thành phố tăng trưởng nhanh trong nhiều năm qua nhưng cũng phải trả giá bằng thời gian đi lại và áp lực sinh hoạt ngày càng lớn của người dân. Ùn tắc giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường hay quá tải hạ tầng xã hội không còn là những vấn đề riêng lẻ mà đang tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của đô thị.

“Một siêu đô thị không thể vận hành hiệu quả nếu nguồn lực xã hội bị tiêu hao quá lớn cho chi phí đi lại, logistics và quá tải hạ tầng. Một trung tâm tài chính quốc tế cũng khó phát triển bền vững nếu chất lượng sống đô thị tiếp tục suy giảm trong thời gian dài” - ông Vũ nhấn mạnh đồng thời cho rằng, trong cấu trúc phát triển mới, mỗi khu vực cần được xác định những chức năng chiến lược riêng. Khu vực phía Đông hướng tới trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính và công nghệ cao; phía Nam gắn với kinh tế biển, logistics và cảng trung chuyển quốc tế; khu vực Tây Bắc phát triển công nghiệp công nghệ cao, đô thị sinh thái và trung tâm logistics mới; trong khi khu vực trung tâm hiện hữu tập trung các hoạt động tài chính, thương mại, dịch vụ quốc tế và kinh tế tri thức.

Khi các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4, hệ thống cao tốc liên vùng, cảng biển quốc tế và sân bay Long Thành được kết nối đồng bộ, TPHCM sẽ vận hành như hạt nhân của một không gian đô thị - công nghiệp - logistics quy mô lớn, thay vì một đô thị phát triển độc lập. Đây cũng là điểm khác biệt giữa tư duy phát triển đô thị truyền thống và mô hình siêu đô thị hiện đại.

Theo ông Vũ, kinh nghiệm từ các đô thị hàng đầu như các nước cho thấy giao thông công cộng sức chở lớn, đặc biệt là metro, giữ vai trò quyết định trong quá trình phát triển. Metro không đơn thuần là phương tiện vận chuyển mà còn định hình cấu trúc đô thị, sự phân bố dân cư và các cực tăng trưởng mới.

“Khi mạng lưới metro phát triển đồng bộ, các trung tâm kinh tế mới sẽ hình thành quanh các nhà ga; doanh nghiệp và dân cư dịch chuyển theo các hành lang giao thông công cộng; khả năng kết nối được mở rộng và tạo thêm dư địa phát triển cho toàn thành phố” - ông Vũ nói.

Kinh tế biển - trụ cột mới

Ông Lê Xuân Sinh - Học viện Khoa học và Công nghệ (VAST) cho biết, trong cấu trúc phát triển mới, TPHCM đặt mục tiêu hình thành trung tâm kinh tế biển quốc gia, với các lĩnh vực hàng hải, logistics, năng lượng tái tạo, du lịch và đô thị biển tiệm cận chuẩn mực quốc tế giữ vai trò dẫn dắt. Để tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, Luật Đô thị đặc biệt đang được xây dựng nhằm tạo khung pháp lý đồng bộ, vượt trội, cho phép thành phố vận hành mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học - công nghệ, kinh tế tri thức và cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát, từng bước chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”.

Theo ông Sinh, với vị thế đầu tàu kinh tế của vùng và cả nước, TPHCM đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển khu vực ven biển Đông Nam thành trung tâm kinh tế biển có tầm quốc tế. Việc xác định hai trong năm trụ cột kinh tế của thành phố gắn với không gian biển gồm logistics gắn với cảng biển, cảng hàng không và du lịch - công nghiệp văn hóa cho thấy định hướng phát triển ngày càng gắn chặt với kinh tế biển xanh.

“Hai trụ cột này tạo thành một hệ sinh thái bổ trợ lẫn nhau trên cùng một không gian phát triển. Hệ thống logistics thông minh, vận hành theo chuẩn “cảng xanh” vừa tạo động lực tăng trưởng, vừa góp phần giảm thiểu tác động môi trường và bảo đảm không gian cho du lịch sinh thái” - ông Sinh nhấn mạnh.

Một lợi thế đáng chú ý là TPHCM đang sở hữu hệ thống cảng biển quy mô lớn và hiện đại hàng đầu cả nước. Không gian kinh tế mới của thành phố gắn với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải có khả năng đón tàu mẹ siêu trọng, cùng tiềm năng từ dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển logistics hàng hải và nâng cao vị thế trong chuỗi vận tải toàn cầu.

Tuy nhiên, TS Đinh Văn Huy - Viện Nghiên cứu Môi trường biển xanh (Gmeri) lưu ý, phát triển kinh tế biển phải đi đôi với quản lý rủi ro hàng hải. Sự gia tăng lưu lượng tàu thuyền quốc tế có thể tạo áp lực lớn lên hệ sinh thái Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Theo ông Huy, cần xây dựng mạng lưới cảm biến và hệ thống cảnh báo sớm để giám sát hóa chất độc hại, sự cố tràn dầu, ngăn ngừa ô nhiễm xuyên biên giới cũng như sự xâm nhập của các loài ngoại lai có nguy cơ làm suy thoái hệ sinh thái bản địa.

Ở góc độ quy hoạch, mở rộng không gian đô thị hướng biển không đồng nghĩa với lấn biển bằng mọi giá. Các dự án đô thị sinh thái ven biển cần tuân thủ nguyên tắc tôn trọng ranh giới tự nhiên, áp dụng các mô hình kiến trúc thích ứng với nước biển dâng và biến đổi khí hậu.

Cùng với đó, cần hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ và duy trì tính liên kết sinh thái giữa các vùng lõi quan trọng như Vườn quốc gia Côn Đảo; Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ cùng hệ sinh thái bãi triều, bãi tắm tự nhiên của khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu. Theo các chuyên gia, đây phải được xem là một hệ sinh thái liên hoàn, giữ vai trò như vùng đệm sinh học tự nhiên cho toàn bộ không gian phát triển ven biển.