Đi tìm tên cho người nằm lại

Lần theo dấu tích tìm anh

Trong căn nhà ở xã Nhân Nghĩa, tấm Huân chương chiến công giải phóng của liệt sĩ Bùi Văn Chứng được người em trai là ông Bùi Văn Siêng gìn giữ. Liệt sĩ Chứng hy sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1972, nhưng thông tin về nơi an táng chưa rõ. Giấy báo tử cùng nhiều giấy tờ liên quan đã thất lạc. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, tấm huân chương và những gì người thân còn nhớ là nguồn thông tin hiếm hoi để tiếp tục tìm lại người anh.

Thủ trưởng Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh kiểm tra, theo dõi công tác số hóa và lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ.

Nhân Nghĩa có 136 gia đình liệt sĩ, trong đó 93 liệt sĩ chưa xác định được nơi an táng. Ban Chỉ huy quân sự (CHQS) xã phối hợp với các đoàn thể phát phiếu thu thập thông tin, rà soát hồ sơ, ghi nhận lời kể của thân nhân, đồng đội và những người biết về quá trình chiến đấu, hy sinh của từng liệt sĩ. Những dữ kiện rời rạc được đối chiếu với tài liệu lưu trữ, tìm mối liên hệ về đơn vị, địa bàn chiến đấu và nơi an táng ban đầu.

Cựu chiến binh Nguyễn Đình Tuyên ở thôn Phú Thịnh, xã Xuân Lũng cũng dành nhiều năm tìm anh trai là liệt sĩ Nguyễn Đình Mậu. Tháng 4/1966, thanh niên Nguyễn Đình Mậu nhập ngũ khi tròn 18 tuổi. Hơn 2 năm sau, anh hy sinh tại mặt trận phía Nam. Người em đã đến các nghĩa trang liệt sĩ ở Quảng Trị, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh... để tìm anh, nhưng chưa tìm được vì thông tin không đủ căn cứ. Đưa anh trai về quê là mong mỏi của ông Tuyên, cũng là lời cha mẹ căn dặn trước lúc qua đời.

Thời gian càng lùi xa, hành trình tìm kiếm càng khó khăn. Nhiều nhân chứng đã qua đời, địa danh thay đổi, hồ sơ thiếu hoặc không còn nguyên vẹn. Có phần mộ đã qua nhiều lần di chuyển, tôn tạo; thông tin về nơi hy sinh và nơi an táng ban đầu không trùng khớp... Đại tá Trần Ngọc Minh - Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh cho biết: Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, Phú Thọ thành lập một tổ khảo sát cấp tỉnh và 148 tổ tại xã, phường. Mỗi tổ có từ 4-6 người, gồm cán bộ các ngành quân sự, công an, văn hóa - xã hội, cựu chiến binh, cán bộ thôn, tổ dân phố và nhân chứng lịch sử. Mỗi người một nhiệm vụ. Người nắm địa bàn giúp xác định khu vực; cựu chiến binh và người cao tuổi góp ký ức; cơ quan quân sự đối chiếu hồ sơ, khảo sát, thẩm định nguồn tin.

Công tác tìm kiếm được thông báo qua hệ thống truyền thanh cơ sở, các tổ chức đoàn thể và khu dân cư. Gần 5 tháng đầu của chiến dịch, Bộ CHQS tỉnh phối hợp đăng, phát 215 lượt tin, bài, phóng sự. Từ thông tin do Nhân dân, thân nhân liệt sĩ và các tổ chức cung cấp, lực lượng chức năng tiếp nhận 54 nguồn tin về khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập trên địa bàn tỉnh. Có 22 nguồn tin khác được chuyển đến cơ quan quân sự của 9 tỉnh, thành phố để phối hợp xác minh.

Qua khảo sát, 11 nguồn tin trên địa bàn được xác định có căn cứ. Từ đó, tỉnh tổ chức các thủ tục quy tập, truy điệu và an táng 6 hài cốt liệt sĩ, gồm 3 trường hợp có danh tính và 3 trường hợp chưa xác định được danh tính. 6 liệt sĩ được đưa về nghĩa trang là kết quả sàng lọc qua hàng chục nguồn tin. Với 3 phần mộ chưa có tên, hành trình tiếp tục bằng việc lấy mẫu, hoàn thiện hồ sơ và chờ kết quả giám định.

Hành trình nặng nghĩa tri ân

Nghĩa trang liệt sĩ xã Sông Lô là nơi an táng 429 liệt sĩ, trong đó 9 phần mộ chưa xác định danh tính. Ông Trần Văn Bình, quản trang nghĩa trang liệt sĩ xã, là một trong những người tham gia khai quật phục vụ lấy mẫu cho biết, công việc lấy mẫu kéo dài từ sáng sớm đến chiều muộn, mỗi thao tác đều phải thực hiện cẩn trọng. Phía dưới lớp đất là mẫu sinh phẩm cần được bảo quản chính xác và cũng là hy vọng mà một gia đình có thể đã chờ nhiều chục năm.

Trước lúc triển khai chiến dịch, Phú Thọ khảo sát 292 nghĩa trang liệt sĩ và 2 đài tưởng niệm, xác định 5.050 mộ tại 133 nghĩa trang thuộc 69 xã, phường cần lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Giai đoạn đầu thực hiện đối với 4.694 mộ không có thông tin tại 128 nghĩa trang; giai đoạn 2 gồm 356 mộ còn thiếu một phần thông tin.

Đây là công việc lần đầu được triển khai trên diện rộng, do vậy, Phú Thọ đã thành lập 1 tổ công tác 12 người và 7 đội lấy mẫu, mỗi đội 10 người, chia thành 6 bộ phận, các bộ phận đảm nhiệm từ hồ sơ, kỹ thuật lấy mẫu, khai quật, hoàn trả phần mộ đến bảo đảm an ninh, an toàn. Lực lượng tham gia được tập huấn về quy trình lấy mẫu, tổng hợp hồ sơ và số hóa dữ liệu trước lúc thực hiện. Tổ chức lấy mẫu trước tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Phù Ninh để rút kinh nghiệm, sau đó triển khai đồng loạt trên toàn tỉnh.

Đến ngày 29/8/2026, việc khai quật phục vụ lấy mẫu đã được thực hiện tại toàn bộ 4.694 phần mộ thuộc giai đoạn 1 - sớm 11 tháng so với mục tiêu của chiến dịch; thu được 3.999 mẫu, 695 phần mộ không lấy được mẫu. Qua 8 đợt, 4.003 mẫu được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội, gồm 3.999 mẫu tại các nghĩa trang và 4 mẫu từ những hài cốt mới quy tập. Song, 4.003 mẫu chưa đồng nghĩa với việc danh tính sẽ được xác định. Các mẫu còn phải qua giám định và đối sánh với mẫu sinh phẩm của thân nhân. Trong khi đó, người thuộc thế hệ gần với liệt sĩ đã cao tuổi, sức khỏe yếu; một số liệt sĩ không còn thân nhân đủ điều kiện lấy mẫu. Kho dữ liệu đối chứng vì thế thu hẹp dần theo thời gian.

Theo Đại tá Trần Ngọc Minh, thực tế tại các nghĩa trang cũng phát sinh nhiều tình huống phức tạp. Có nơi các phần mộ xây liền nhau, muốn khai quật một mộ phải tháo dỡ rồi hoàn trả cả khu vực xung quanh. Nhiều nghĩa trang đã di chuyển, tôn tạo qua các thời kỳ nên thông tin ban đầu khó đối chiếu. Di cốt nằm dưới lòng đất quá lâu có thể không còn đáp ứng yêu cầu lấy mẫu. Sóng điện thoại và internet yếu tại một số địa bàn khiến việc cập nhật, số hóa hồ sơ phải thực hiện lại nhiều lần. Tiến độ và độ chính xác vì thế phải được bảo đảm trong từng khâu. Giai đoạn một đã hoàn thành các chỉ tiêu đề ra, an toàn về người, phương tiện, hồ sơ và dữ liệu. Phần việc tiếp theo là xác minh những nguồn tin còn lại, tổ chức tìm kiếm tại khu vực có căn cứ chính xác và đẩy nhanh giám định số mẫu đã bàn giao.

Ở Phú Thọ, công cuộc tìm kiếm vẫn tiếp tục, lần theo từng lời kể, từng tờ giấy báo tử đã ố màu và kết nối hàng nghìn mẫu sinh phẩm đang chờ đối sánh. Mỗi danh tính được xác định sẽ trả lại tên cho một phần mộ, đồng thời khép lại hành trình đợi chờ của một gia đình. Dù chiến dịch có mốc thời hạn 500 ngày, song trách nhiệm và lòng tri ân của thế hệ hôm nay đối với các anh hùng liệt sĩ sẽ là hành trình mãi mãi không có điểm dừng.