Địa giới đổi thay, bài toán ở cơ sở bắt đầu

Bài 1: Thử trách trước “sóng lớn” sau sáp nhập

Thực hiện chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy, toàn tỉnh Điện Biên đã sáp nhập từ 1.446 xuống còn 888 thôn, bản, tổ dân phố. Việc gộp hai, ba, thậm chí nhiều đơn vị hành chính nhỏ thành một không gian phát triển mới không đơn thuần là phép tính cộng gộp cơ học. Ngay khi quyết định sáp nhập có hiệu lực, những áp lực thực tiễn đã lập tức đè nặng lên vai tổ chức Đảng ở cơ sở và đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng bản, trưởng ban công tác mặt trận - những người “vác tù và hàng tổng”, lặng lẽ đứng ở đầu sóng, ngọn gió trực tiếp chèo lái bộ máy ở cơ sở.

Bản lớn, áp lực dồn lại

Với đặc thù tỉnh miền núi, biên giới, Điện Biên trước khi sáp nhập, mỗi cộng đồng thôn, bản vốn dĩ đã rộng, từ bản này sang bản khác cách nhau thậm chí cả chục kilômét. Đường sá quanh co, chia cắt bởi đồi núi, vào mùa mưa, việc đi lại càng khó khăn. Nay khi nhiều thôn, bản được sắp xếp, sáp nhập, quy mô địa bàn rộng, khoảng cách giữa các khu dân cư cũng xa hơn, trong khi đặc thù dân cư ở vùng cao sinh sống phân tán, kéo theo áp lực lớn đối với công tác quản lý, điều hành và tổ chức các hoạt động cộng đồng.

Bản Suối Lư, xã Na Son được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 bản: Suối Lư 1 Suối Lư 2 và Suối Lư 3, với gần 250 hộ dân. Ba bản trước đây gần nhau, nhưng ở địa bàn miền núi, giáp nhau không đồng nghĩa với thuận tiện trong đi lại. Đường giao thông khó khăn, địa hình chia cắt, mỗi khi mưa lớn việc di chuyển càng thêm trở ngại; thậm chí từ bản này sang bản khác mất cả nửa ngày. Khi còn là những bản nhỏ, cán bộ cơ sở chủ yếu làm việc trong một không gian quen thuộc; người dân biết cán bộ, cán bộ biết từng hộ, từng hoàn cảnh.

Một góc bản Suối Lư, xã Na Son.

Sau sáp nhập, không gian quản lý rộng ra. Từ nắm tình hình dân cư, tuyên truyền chủ trương, vận động nhân dân đến tổ chức họp, triển khai công việc chung hay tiếp nhận, phản ánh kiến nghị đều đòi hỏi cán bộ phải dành thêm công sức. Anh Tòng Văn Kinh, Trưởng bản Suối Lư, cho biết sau khi ba bản thành một, địa bàn rộng hơn, công việc nhiều hơn, cán bộ mất thêm thời gian đi lại và nắm tình hình. Ngay việc tổ chức họp bản cũng cần thêm công sức thông báo, vận động, bởi không phải hộ dân nào cũng thuận tiện đi lại và tiếp cận thông tin cùng lúc.

Tương tự, bản Na Sang, xã Núa Ngam được thành lập trên cơ sở sáp nhập bản Na Sang 1 và Na Sang 2, với 214 hộ dân. Sau sáp nhập, địa bàn rộng hơn, số hộ nhiều hơn, đồng nghĩa với phạm vi công việc của cán bộ bản cũng lớn hơn. Nếu trước đây, cán bộ có thể dễ dàng đi từng nhà để tuyên truyền, vận động, nắm tình hình thì nay việc ấy đòi hỏi nhiều thời gian và công sức hơn. Cùng một công việc, nhưng không gian thực hiện đã rộng hơn, khiến áp lực lên đội ngũ cán bộ cơ sở tăng theo.

Anh Vì Văn Uân, Trưởng bản Na Sang cho biết, sau sáp nhập, công việc tăng không chỉ ở số lượng mà cả ở yêu cầu bám địa bàn, sát dân. Trước đây, cán bộ chủ yếu nắm tình hình trong phạm vi một bản; nay phải bao quát hai khu dân cư, theo dõi sát đời sống của 214 hộ dân và kịp thời nắm những vấn đề phát sinh. “Muốn triển khai một chủ trương, vận động một phong trào hay tổ chức một công việc chung, cán bộ phải bảo đảm người dân ở cả hai khu dân cư đều được biết, được giải thích và cùng tham gia”, anh Uân chia sẻ.

Tại các xã vùng cao, tình trạng này đang dần xuất hiện sau sáp nhập. Đơn cử, trên địa bàn xã Na Son, sau sáp nhập, giảm còn 21 thôn, bản (giảm gần 50% so với trước). Quy mô đơn vị dân lớn hơn, kéo theo áp lực đối với đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng bản và những người trực tiếp làm công tác ở cơ sở. Theo ông Nguyễn Thanh Lâm, Phó Chủ tịch UBND xã Na Son, cán bộ thôn, bản nay phải quản lý nhiều hộ hơn, đồng thời phải dành thêm thời gian đi cơ sở, tuyên truyền, vận động và nắm tâm tư người dân, nhất là ở những khu vực xa trung tâm, giao thông khó khăn.

Anh Vì Văn Uân, Trưởng bản Na Sang, xã Núa Ngam hướng dẫn người dân sử dụng ứng dụng VNeID.

Thực hiện chủ trương sáp nhập thôn, bản, toàn tỉnh có 1.042 đơn vị thực hiện sáp nhập, sắp xếp và 404 đơn vị giữ nguyên. Việc giảm đầu mối đồng nghĩa nhiều thôn, bản có quy mô lớn hơn, địa bàn rộng hơn, dân cư đông hơn, kéo theo khối lượng công việc ở cơ sở tăng lên. Với vùng cao, địa hình chia cắt, dân cư phân tán, cán bộ càng phải dành nhiều thời gian bám địa bàn, nắm tình hình, tuyên truyền, vận động nhân dân. Tinh gọn tổ chức chỉ thực sự hiệu quả khi đội ngũ cơ sở đủ điều kiện hoàn thành nhiệm vụ; địa bàn có thể rộng hơn, nhưng khoảng cách giữa cán bộ với nhân dân không thể xa hơn.

Cần thời gian để người trẻ bắt nhịp

Sau sáp nhập, đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng bản, trưởng ban công tác mặt trận ngày càng trẻ, nhanh nhạy với công nghệ và cách làm mới, nhưng cần thời gian để tích lũy kinh nghiệm, hiểu địa bàn, phong tục và tạo dựng uy tín. Theo thống kê, bí thư chi bộ thôn, bản từ 18 - 50 tuổi chiếm gần 80%, trưởng bản hơn 85%, trưởng ban công tác mặt trận gần 80%.

Anh Lò Văn Inh được chỉ định làm trưởng bản Na Khoang, xã Mường Nhà sau sáp nhập. Ngoài 30 tuổi, anh phải đảm nhiệm công việc của một cộng đồng mới với gần 240 hộ dân. Điều khó với một trưởng bản trẻ không chỉ là nắm số hộ, địa bàn hay tổ chức các cuộc họp. Quan trọng hơn là phải hiểu được những khác biệt giữa các dân tộc, tạo dựng niềm tin với người dân. “Trẻ tuổi thì phải cố gắng nhiều hơn để bà con hiểu, tin mình. Việc chưa rõ thì hỏi người đi trước, người có uy tín; việc liên quan quyền lợi bà con thì công khai, giải thích để mọi người cùng hiểu. Tuy nhiên, cũng phải cần thời gian để hòa nhập”, anh Inh chia sẻ.

Bản Pa Bói, xã Thanh Yên được sáp nhập từ 3 bản, địa bàn rộng, dân số đông, áp lực không nhỏ cho lãnh đạo thôn, bản. Trong ảnh: Một góc bản Pa Bói, xã Thanh Yên

Bên cạnh tuổi đời và kinh nghiệm, những trưởng bản trẻ tích lũy kinh nghiệm để hiểu văn hóa, phong tục, tập quán của các dân tộc. Bản Pa Bói, xã Thanh Yên được thành lập từ 3 bản cũ, với 328 hộ và 8 dân tộc cùng sinh sống, Pa Bói là địa bàn không dễ để một cán bộ trẻ nhanh chóng nắm bắt. Anh Trần Trọng Nghĩa, sinh năm 1996, dân tộc Kinh, được chỉ định làm Trưởng bản sau sáp nhập. Có sức khỏe, sự năng động, nhưng để hiểu từng cộng đồng, biết cách tiếp cận phù hợp và tạo được sự tin cậy trong một địa bàn đa dân tộc, anh cần thêm thời gian và thực tiễn.

Anh Nghĩa cho biết, thời gian đầu, anh phải thường xuyên trao đổi với người lớn tuổi, người có uy tín để hiểu thêm phong tục, tập quán của từng nhóm dân cư. Bởi có những việc tưởng như đơn giản nhưng cách vận động, tuyên truyền không phù hợp sẽ khó tạo đồng thuận. Với người trưởng bản trẻ, đó là những bài học không thể có ngay, mà phải tích lũy từng ngày từ việc đi cơ sở, lắng nghe và gần gũi với người dân.

Bởi vậy, với những bí thư, trưởng bản trẻ, “bắt nhịp” với cộng đồng không đơn thuần là làm quen với một địa bàn mới hay nắm thêm số hộ dân. Đó còn là quá trình học cách hiểu con người trong một cộng đồng đã thay đổi về quy mô, thành phần và các mối quan hệ. Đơn cử tại xã Thanh An, sau sắp xếp, sáp nhập còn 22 thôn, bản. Đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng thôn, bản hiện nay phần lớn là cán bộ trẻ. Theo Trưởng Ban Xây dựng Đảng xã Thanh An Lò Thị Dương, cán bộ trẻ có lợi thế năng động, nhanh nhạy với cách làm mới, nhiều người am hiểu địa bàn và gần gũi với người dân. Tuy nhiên, sau sáp nhập, địa bàn rộng hơn, dân cư đa dạng, những lợi thế ấy cần được bồi đắp bằng thời gian và thực tiễn. 

Tuyến đường đến trung tâm xã Thanh An.

Để cán bộ trẻ bắt nhịp với địa bàn mới cần thời gian, kinh nghiệm và những điều kiện làm việc phù hợp. Khi thôn, bản rộng hơn, dân cư đông hơn, không chỉ người đứng đầu phải gánh thêm việc mà cơ sở vật chất cũng phải theo kịp. Trong khi cán bộ đang nỗ lực gắn kết cộng đồng, nhiều nơi nhà văn hóa vẫn chật hẹp, chưa đáp ứng quy mô mới. Địa bàn đã rộng hơn, con người đang thích nghi, nhưng một câu hỏi đặt ra: Nhà văn hóa, nơi tập hợp cộng đồng, đã theo kịp quy mô thôn, bản sau sáp nhập?

Quang Huy

Bài 2: Nghịch lý thừa - thiếu nhà văn hóa