Dịch vụ giáo dục trực tuyến: Những rủi ro mang tính đặc thù

Nhưng đi cùng với sự mở rộng về quy mô và đa dạng hóa chủ thể cung cấp dịch vụ là sự gia tăng các rủi ro pháp lý, đặt ra những thách thức đáng kể đối với việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực này...

BÁN KHÓA HỌC TRỰC TUYẾN GIẢ, CHIẾM ĐOẠT TIỀN CỦA HÀNG NGHÌN NGƯỜI

Cách đây hơn 1 năm, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã mở phiên tòa xét xử vụ án lừa đảo kinh doanh dịch vụ giáo dục trực tuyến, chiếm đoạt tiền của hơn 1.300 bị hại.

Các bị cáo Hà Thị Hoa và Trần Quang Vinh bị xử 8 năm 6 tháng tù về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Trong khi đó, bị cáo An Bảo Trung bị tuyên phạt 3 năm tù về tội "Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản".

Theo cáo trạng của Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội, Công ty Cổ phần Giáo dục Topica English (Công ty Topica) kinh doanh dịch vụ giáo dục trực tuyến trên website www.edumall.vn thông qua việc bán video clip các khóa học. Thời điểm năm 2018, Công ty Only ký hợp đồng dịch vụ với Công ty Topica, cho phép Công ty Only liên hệ với khách hàng có nhu cầu mua khóa học online Edumall của Topica để tư vấn bán hàng. Và Hà Thị Hoa là nhân viên chăm sóc khách hàng của Công ty Only, có quyền truy cập vào thông tin khách hàng.

Lợi dụng sơ hở trong quản trị bán hàng của Công ty Topica, Hoa cùng Vinh và Trung làm giả các khóa học Edumall hoặc lấy mã kích hoạt khóa học của Công ty Topica để bán cho khách hàng, chiếm đoạt tiền của khách hàng và của Công ty Topica.

Hai vợ chồng Hoa và Vinh thuê người làm giả phong bì chứa mã kích hoạt khóa học, sau đó gửi cho khách hàng thông qua một Bưu cục Viettel Post. Chỉ trong một tháng đầu năm 2019, bưu cục của Viettel Post này đã giao thành công 3.625 đơn hàng, thu về hơn 1,5 tỷ đồng.

Sau khi khách hàng phát hiện mã kích hoạt giả, họ đã liên hệ Công ty Topica khiếu nại. Để đảm bảo quyền lợi khách hàng, Công ty Topica đã cung cấp mã khóa học thật cho 2.114 khách hàng với tổng số tiền hơn 891 triệu đồng.

Quá trình điều tra, Hoa đã tự nguyện giao nộp 1 tỷ đồng để khắc phục hậu quả, Trung cũng đã giao nộp hơn 297 triệu đồng để trả lại Công ty Topica. Tổng cộng, cơ quan điều tra đã xác định được danh tính 2.290 khách hàng bị lừa đảo và ghi lời khai của 1.395 người.

Câu chuyện trên chỉ là một ví dụ về hành vi lừa đảo thông qua các khóa học trực tuyến. Trên thực tế những năm qua, lợi dụng nhu cầu bổ sung thêm bằng, chứng chỉ để phục vụ công việc, nhiều người đã lựa chọn hình thức học tập cấp bằng, chứng chỉ qua hình thức học online vì thời gian học tập linh hoạt.

Dịch vụ giáo dục trực tuyến: Những rủi ro mang tính đặc thù

Tuy nhiên, nhiều đối tượng xấu đã lợi dụng hình thức học này, giả mạo các Website, Fanpage của trường đại học, trung tâm đào tạo được cấp bằng, chứng chỉ qua học online để lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Điển hình như năm 2024, trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh một người dân đã đến cơ quan Công an trình báo bị các đối tượng giả danh giảng viên một trường Đại học ở Hà Nội, trung tâm ngoại ngữ, thanh tra giáo dục… lừa đảo, chiếm đoạt của mình số tiền hơn 1 tỉ đồng.

NHỮNG RỦI RO MANG TÍNH ĐẶC THÙ

Phân tích về những rủi ro trong môi trường giáo dục trực tuyến Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia - Bộ Công Thương cho rằng, người tiêu dùng phải đối mặt với nhiều loại rủi ro mang tính đặc thù, xuất phát từ tính chất dịch vụ số, sự bất cân xứng thông tin và cơ chế giao dịch điện tử.

Đầu tiên, theo Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia rủi ro về thông tin và quảng cáo là một trong những vấn đề nổi bật, nhiều tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ sử dụng các thông điệp quảng cáo mang tính cam kết như “đảm bảo đạt kết quả IELTS cao”, “cam kết đầu ra”, hoặc “hoàn tiền nếu không hiệu quả”, nhưng không có cơ sở kiểm chứng rõ ràng. Bên cạnh đó, thông tin về giảng viên, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy thường không được công bố đầy đủ hoặc minh bạch, khiến người học khó đánh giá chính xác chất lượng dịch vụ trước khi quyết định tham gia. Điều này làm gia tăng nguy cơ người tiêu dùng bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn.

Rủi ro tiếp theo được Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia nêu là về chất lượng dịch vụ thể hiện ở việc nội dung khóa học không đúng như mô tả ban đầu, chương trình giảng dạy thiếu hệ thống hoặc không cập nhật, và năng lực giảng viên không đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Ngoài ra, do phụ thuộc vào nền tảng công nghệ, nhiều khóa học gặp tình trạng lỗi hệ thống, gián đoạn đường truyền, hoặc chất lượng nền tảng không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của người tiêu dùng. Trong nhiều trường hợp, việc xác định trách nhiệm giữa lỗi kỹ thuật và lỗi từ phía nhà cung cấp không rõ ràng, gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi người học.

Một nhóm rủi ro quan trọng khác liên quan đến các điều khoản hợp đồng và điều khoản giao dịch chung. Các giao dịch trong giáo dục trực tuyến chủ yếu được thiết lập thông qua hợp đồng điện tử với điều khoản mẫu do bên cung cấp soạn sẵn. Người tiêu dùng thường không có khả năng đàm phán và dễ chấp nhận các điều khoản “ẩn” gây bất lợi, như chính sách không hoàn tiền, quyền đơn phương thay đổi nội dung khóa học hoặc miễn trừ trách nhiệm đối với một số rủi ro. Việc thiếu minh bạch trong trình bày điều khoản, hoặc thiết kế giao diện gây khó khăn cho việc tiếp cận thông tin, càng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng, cơ quan quản lý về cạnh tranh cho biết.

Và cuối cùng, theo Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia rủi ro về dữ liệu cá nhân ngày càng trở nên đáng quan ngại, dịch vụ giáo dục trực tuyến thường thu thập và xử lý lượng lớn thông tin người học, bao gồm dữ liệu cá nhân, hành vi học tập và thói quen sử dụng nền tảng. Trong trường hợp không có cơ chế bảo mật phù hợp, dữ liệu này có thể bị sử dụng trái phép, chia sẻ cho bên thứ ba hoặc bị rò rỉ do lỗ hổng an ninh mạng. Điều này không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn có thể dẫn đến các hệ quả nghiêm trọng khác như lừa đảo hoặc đánh cắp danh tính.

DOANH NGHIỆP PHẢI MINH BẠCH, NÂNG CAO TRÁCH NHIỆM NGHỀ NGHIỆP

Để bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng và xây dựng môi trường giáo dục trực tuyến minh bạch, bền vững, theo Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cần nâng cao trách nhiệm trong quá trình tổ chức và vận hành hoạt động đào tạo trực tuyến. Cụ thể, các doanh nghiệp cần bảo đảm minh bạch thông tin về khóa học, giảng viên, học phí, chứng chỉ, điều kiện hoàn tiền và các điều khoản giao dịch trước khi người học đăng ký tham gia. Nội dung quảng cáo phải trung thực, chính xác, không sử dụng các cam kết tuyệt đối hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng và kết quả đầu ra của khóa học.

Xây dựng và thực hiện hợp đồng điện tử, điều kiện giao dịch chung theo hướng rõ ràng, dễ tiếp cận và bảo đảm cân bằng quyền lợi giữa các bên. Các điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng cần được rà soát và điều chỉnh phù hợp với quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cơ quan quản lý về cạnh tranh nêu quan điểm.

Vấn đề mấu chốt theo Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia là doanh nghiệp cũng cần nâng cao chất lượng dịch vụ và trách nhiệm nghề nghiệp, bảo đảm nội dung đào tạo đúng như cam kết, duy trì ổn định hệ thống kỹ thuật và có cơ chế hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố. Đối với các khóa học liên quan đến sức khỏe như yoga, thiền hoặc phát triển thể chất, cần bảo đảm tính an toàn của nội dung hướng dẫn, đồng thời có cảnh báo và khuyến nghị phù hợp đối với người học.

Bên cạnh đó Ủy Ban cạnh tranh Quốc gia cho rằng, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân của người học cần được xem là trách nhiệm trọng tâm, doanh nghiệp phải có cơ chế bảo mật thông tin phù hợp, chỉ thu thập dữ liệu trong phạm vi cần thiết và không chia sẻ thông tin người dùng cho bên thứ ba khi chưa có sự đồng ý hợp pháp. Các doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại và giải quyết tranh chấp minh bạch, hiệu quả, qua đó góp phần nâng cao niềm tin của người tiêu dùng và thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của thị trường giáo dục trực tuyến tại Việt Nam.

NGƯỜI TIÊU DÙNG CẦN THẬN TRỌNG

Dù khung pháp lý về bảo vệ người tiêu dùng trong giáo dục trực tuyến được quy định tại Luật Giáo dục năm 2019, được sửa đổi bổ sung năm 2025; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023; Luật Giao dịch điện tử năm 2023; Luật An ninh mạng năm 2025, song để tự bảo vệ mình người tiêu dùng cần chủ động trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi tham gia các khóa học.

Trước hết, người tiêu dùng cần tìm hiểu kỹ thông tin về đơn vị cung cấp dịch vụ trước khi đăng ký khóa học, bao gồm tư cách pháp lý, uy tín trên thị trường, đội ngũ giảng viên và nội dung chương trình đào tạo. Việc tham khảo đánh giá từ nhiều nguồn khác nhau, đặc biệt là các phản hồi độc lập từ người học trước đó, sẽ giúp hạn chế nguy cơ bị dẫn dắt bởi quảng cáo một chiều. Đối với các khóa học có yếu tố chuyên môn cao hoặc liên quan đến sức khỏe như yoga, thiền, người học cần cân nhắc kỹ về trình độ của người hướng dẫn và mức độ phù hợp với thể trạng cá nhân.

Cần đọc kỹ các điều khoản giao dịch và hợp đồng điện tử trước khi thực hiện thanh toán, đặc biệt là các nội dung liên quan đến học phí, chính sách hoàn tiền, quyền và nghĩa vụ của các bên, cũng như các điều khoản miễn trừ trách nhiệm. Người tiêu dùng không nên chấp nhận các điều khoản không rõ ràng hoặc bất lợi mà không có sự cân nhắc đầy đủ. Việc lưu giữ các bằng chứng giao dịch như hóa đơn điện tử, email xác nhận, nội dung quảng cáo ban đầu là cần thiết để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.

Người tiêu dùng cũng cần thận trọng với các thông tin quảng cáo mang tính cam kết như “đảm bảo đầu ra”, “hoàn tiền 100%”, “chứng chỉ quốc tế”, đặc biệt khi các cam kết này không đi kèm điều kiện cụ thể hoặc cơ sở kiểm chứng rõ ràng. Việc nhận diện quảng cáo sai lệch hoặc gây nhầm lẫn sẽ giúp giảm thiểu rủi ro lựa chọn dịch vụ không phù hợp.

Ngoài ra, cần cân nhắc khả năng tài chính và hình thức thanh toán, tránh đóng học phí giá trị lớn trong thời gian dài hoặc tham gia các chương trình yêu cầu trả trước toàn bộ chi phí khi chưa có đủ thông tin về chất lượng dịch vụ.

Trong quá trình sử dụng dịch vụ, người học cần chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân, hạn chế cung cấp thông tin không cần thiết và kiểm tra các chính sách bảo mật của nền tảng. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm quyền lợi, người tiêu dùng cần kịp thời thực hiện quyền khiếu nại, phản ánh hoặc yêu cầu bồi thường theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời có thể liên hệ với các cơ quan có thẩm quyền để được hỗ trợ.

Giáo dục trực tuyến là xu hướng tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, mở ra cơ hội tiếp cận tri thức linh hoạt, đa dạng cho người học. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng của thị trường, các rủi ro đối với người tiêu dùng ngày càng bộc lộ rõ, từ vấn đề thông tin, chất lượng dịch vụ, điều khoản giao dịch đến bảo vệ dữ liệu cá nhân. Những rủi ro này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến thời gian, cơ hội học tập và thậm chí sức khỏe của người học.