Diễn đàn 'Nghề báo trong kỷ nguyên số': Đổi mới để phát triển, bản lĩnh để dẫn đường

Đổi mới không còn là lựa chọn mà là điều kiện để tồn tại

Trong lịch sử hơn một thế kỷ phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam, mỗi giai đoạn phát triển của đất nước đều đặt ra những yêu cầu đổi mới đối với báo chí.

Từ báo in đến phát thanh, truyền hình; từ báo điện tử đến báo chí đa phương tiện; từ tòa soạn truyền thống đến tòa soạn hội tụ… Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm thay đổi cách làm báo, nhưng chưa có giai đoạn nào sự thay đổi lại diễn ra nhanh và mạnh như hiện nay.

Sự xuất hiện của mạng xã hội đã làm thay đổi quy luật phân phối thông tin. Sự phát triển của điện thoại thông minh đã làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi quy trình sản xuất nội dung.

Công chúng hôm nay không còn chờ đợi thông tin như trước. Họ muốn được cập nhật liên tục, muốn được tiếp cận thông tin trên nhiều nền tảng, muốn được tương tác, phản hồi và tham gia vào quá trình truyền thông. Điều đó đặt báo chí trước một yêu cầu cấp bách: Phải đổi mới.

Ảnh minh họa: baochinhphu.vn

Nếu trước đây, lợi thế của báo chí nằm ở khả năng tiếp cận nguồn tin thì ngày nay lợi thế ấy không còn mang tính độc quyền. Nếu trước đây, tờ báo có thể tồn tại nhờ thương hiệu truyền thống thì ngày nay thương hiệu chỉ là điều kiện cần, còn điều kiện đủ là khả năng thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, nhiều cơ quan báo chí có lịch sử lâu đời nhưng gặp khó khăn về lượng độc giả, doanh thu và sức lan tỏa. Trong khi đó, không ít đơn vị biết đổi mới mạnh mẽ về nội dung, hình thức thể hiện và phương thức phân phối lại tạo được bước phát triển đột phá.

Điều đó chứng minh một thực tế rất rõ ràng: Trong kỷ nguyên số, đổi mới không phải để phát triển nhanh hơn mà trước hết là để không bị bỏ lại phía sau.

Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với việc chạy theo mọi xu hướng. Đổi mới không phải là thay đổi hình thức một cách đơn thuần, càng không phải là đánh đổi bản sắc báo chí để lấy sự chú ý nhất thời. Đổi mới thực chất là quá trình tìm kiếm những phương thức hiệu quả hơn để thực hiện sứ mệnh của báo chí trong điều kiện mới. Đó là đổi mới tư duy làm báo, cách tổ chức nội dung, phương thức tiếp cận công chúng và đổi mới công nghệ, mô hình tòa soạn, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là phục vụ công chúng tốt hơn.

Giá trị cốt lõi của báo chí không thay đổi giữa kỷ nguyên số

Một trong những băn khoăn lớn nhất hiện nay là liệu sự phát triển của công nghệ có làm thay đổi bản chất của báo chí hay không. Câu trả lời là có và không. Có, bởi phương thức làm báo đang thay đổi rất nhanh. Nhưng không, bởi những giá trị cốt lõi của báo chí vẫn giữ nguyên. Dù công nghệ có phát triển đến đâu, báo chí vẫn tồn tại trên nền tảng của sự thật. Dù trí tuệ nhân tạo có thông minh đến mức nào, xã hội vẫn cần những nhà báo có trách nhiệm với sự thật. Dù mạng xã hội có lan tỏa mạnh mẽ ra sao, công chúng vẫn cần những nguồn tin đáng tin cậy. Đó là điều mà suốt quá trình thảo luận của Diễn đàn “Nghề báo trong kỷ nguyên số” đã nhiều lần khẳng định.

Báo chí không thể cạnh tranh với mạng xã hội bằng tin đồn; không thể cạnh tranh với nền tảng số bằng cảm xúc đám đông; không thể cạnh tranh với trí tuệ nhân tạo bằng khả năng sản xuất nội dung hàng loạt. Điều làm nên sức sống của báo chí chính thống nằm ở những giá trị mà các nền tảng khác khó thay thế. Đó là khả năng kiểm chứng, là trách nhiệm xã hội, là đạo đức nghề nghiệp, là năng lực phân tích, lý giải và định hướng.

Những bài báo có giá trị nhất không phải là những bài xuất hiện nhanh nhất. Đó là những bài giúp công chúng hiểu đúng bản chất của vấn đề. Những tác phẩm có sức sống lâu dài không phải là những tác phẩm tạo ra nhiều cảm xúc nhất thời. Đó là những tác phẩm tạo ra nhận thức đúng đắn và giá trị tích cực cho xã hội.

Bởi vậy, càng trong môi trường truyền thông hỗn độn, báo chí càng phải kiên định với những giá trị cốt lõi của mình. Đó không phải là sự bảo thủ mà là nền tảng để báo chí giữ được bản sắc trong quá trình đổi mới.

Muốn dẫn đường phải có bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm

Trong môi trường truyền thông hiện đại, thông tin không còn thiếu. Điều xã hội thiếu ngày càng nhiều là khả năng phân biệt đúng - sai, thật - giả, bản chất - hiện tượng. Đây chính là không gian mà báo chí cần khẳng định vai trò dẫn dắt của mình.

Dẫn dắt dư luận không có nghĩa là áp đặt nhận thức. Dẫn dắt là cung cấp đầy đủ sự thật để công chúng có cơ sở nhận thức đúng; là phân tích để xã hội hiểu rõ bản chất của vấn đề, góp phần tạo dựng đồng thuận xã hội trên cơ sở sự thật và lợi ích chung.

Muốn làm được điều đó, báo chí trước hết phải có bản lĩnh để không bị cuốn theo những xu hướng nhất thời, không chạy theo lượng truy cập bằng mọi giá. Bản lĩnh để bảo vệ sự thật trước áp lực của dư luận đám đông, để lên tiếng trước cái sai, cái xấu và những biểu hiện lệch chuẩn trong đời sống xã hội. Nhưng bản lĩnh thôi chưa đủ, báo chí còn phải có trí tuệ.

Trong một thế giới ngày càng phức tạp, việc phản ánh sự kiện đơn thuần không còn đáp ứng yêu cầu của công chúng. Người đọc cần những phân tích sâu sắc hơn, những góc nhìn đa chiều và những dự báo có cơ sở hơn. Điều đó đòi hỏi đội ngũ làm báo phải không ngừng học hỏi, nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực công nghệ và tư duy toàn cầu.

Cùng với bản lĩnh và trí tuệ là trách nhiệm. Mỗi thông tin được công bố hôm nay đều có thể tác động đến xã hội chỉ sau vài phút. Mỗi bài báo đều có khả năng ảnh hưởng đến nhận thức của hàng nghìn, hàng triệu người. Chính vì vậy, trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo trong thời đại số không hề giảm đi mà đang lớn hơn bao giờ hết.

Diễn đàn “Nghề báo trong kỷ nguyên số” đã đặt ra nhiều câu hỏi về tương lai của báo chí. Làm thế nào để cạnh tranh với mạng xã hội? Làm thế nào để giữ chân độc giả? Làm thế nào để ứng dụng trí tuệ nhân tạo? Làm thế nào để chống tin giả? Nhưng tựu trung lại, mọi câu hỏi đều dẫn đến một câu trả lời chung. Đó là báo chí phải đổi mới để thích ứng với thời đại. Đồng thời phải giữ vững bản lĩnh để không đánh mất chính mình.

Kỷ nguyên số chắc chắn sẽ còn tạo ra nhiều thay đổi sâu sắc hơn nữa. Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển, các nền tảng truyền thông sẽ tiếp tục thay đổi. Hành vi công chúng sẽ tiếp tục biến chuyển, nhưng nhu cầu về sự thật, về thông tin đáng tin cậy và về những giá trị tích cực cho xã hội sẽ không bao giờ mất đi.

Đây chính là cơ hội lớn nhất của báo chí. Đổi mới để phát triển, bản lĩnh để dẫn đường. Đó không chỉ là yêu cầu của hôm nay mà còn là con đường để báo chí tiếp tục khẳng định vị thế, uy tín và sứ mệnh của mình trong tương lai.