Diễn đàn 'Nghề báo trong kỷ nguyên số': Người làm báo 'vị nhân sinh' trước cơn bão AI

Nhớ lại những lúc tác nghiệp mới vào nghề, Tòa soạn yêu cầu “phóng viên 3 trong 1” (viết, quay phim - chụp ảnh, hậu kỳ - biên tập) cho báo điện tử, truyền hình. Tôi vừa quay phim, vừa ghi chép, vừa tranh thủ chụp ảnh. Có nhưng bài phát biểu quan trọng tôi phải ghi âm - hình toàn bộ nội dung. Trở về cơ quan, công việc thực sự mới bắt đầu. Hàng giờ ngồi bên máy tính để viết tin, chép lại từng đoạn âm thanh, tua đi tua lại nội dung phát biểu quan trọng của thủ trưởng, gõ từng câu chữ và cố gắng nhớ lại những khoảnh khắc nổi bật tại hiện trường. Xong tin báo lại chuyển sang biên tập tin truyền hình rồi làm hậu kỳ. Hoàn thành các bản tin đôi khi mất cả buổi, thậm chí cả ngày. Mệt nhưng đó là một phần rất tự nhiên của nghề.

Ảnh minh họa: nhandan.vn

Nhưng ngày nay, mọi thứ diễn ra khác hẳn. Một cuộc họp đang diễn ra, tôi dùng Monica (ai-audio-to-text) đã chuyển toàn bộ lời nói thành văn bản, hoặc dùng Text scanner để chuyển file hình thành văn bản. Các nội dung sau khi chọn lọc tôi đưa lên Chatbot. Chỉ vài giây tôi đã tóm tắt, phân loại và gợi ý tít. “Con chatbot” do tôi tạo ra có thể xây dựng khung bài, chủ đề, đề xuất cách triển khai, nội dung cần nhấn mạnh, thậm chí đưa ra 15 phong cách viết. Các đoạn clip tôi tải lên taovideoai sẽ cho ngay một tin truyền hình mà không phải mất hàng giờ làm hậu kỳ. Hay những lúc làm phóng sự truyền hình, chỉ cần cung cấp vài yếu tố, đặt ra yêu cầu, gõ vài dòng prompt (câu lệnh) thì có ngay lời bình hấp dẫn...

Có lúc tôi giật mình khi nhận ra một công việc từng chiếm nhiều giờ đồng hồ nay chỉ cần vài phút. Sự thay đổi ấy khiến tôi - người làm báo vừa hào hứng, vừa băn khoăn.

Hào hứng bởi AI giải phóng rất nhiều công việc mang tính kỹ thuật. Thay vì dành hàng giờ bóc băng ghi âm, tìm kiếm dữ liệu hay xử lý thông tin sơ cấp, tôi có thêm thời gian để suy nghĩ sâu hơn về đề tài, kiểm chứng kỹ thông tin hay tìm kiếm góc tiếp cận mới.

Nhưng cùng với đó là cảm giác bất an. Tôi từng chứng kiến những bản thảo được AI tạo ra với cấu trúc hoàn chỉnh, câu chữ mạch lạc, lập luận hợp lý. Nếu chỉ đọc lướt qua, rất khó phát hiện vấn đề. Thế nhưng khi đối chiếu với dữ liệu gốc, không ít chi tiết được AI tự bổ sung, suy diễn, sai thông tin hoặc thậm chí nội dung hoàn toàn không tồn tại. Điều đáng sợ ở chỗ AI sai một cách rất thuyết phục. Và những cấu trúc lập lại của AI khiến nội dung khá nhiều “sạn”.

Sau thời gian sử dụng AI, tôi càng nhận ra giá trị của những kỹ năng báo chí truyền thống: Kỹ năng phát hiện vấn đề, khai thác thông tin, nghiên cứu tư liệu, đặt câu hỏi phỏng vấn, kiểm chứng, phát hiện, tuy duy phản biện... Những điều tôi học được trong hơn 15 năm đi và viết.

Máy móc có thể thông tin nhanh, chính xác hơn con người gấp bội lần. Nhưng AI không thể cảm nhận được sự ngập ngừng trong lời nói, câu trả lời lấp lửng của một nhân vật; đôi tay chắc nịch, nước da đen nhẻm của những chiến sĩ công binh; giọt mồ hôi nhễ nhại và đôi bàn tay chai sạn, tứa máu của người chiến sĩ đào từng lớp đất đá tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; không thể cảm nhận nỗi đau âm thầm của hậu phương...

AI có thể tạo ra một bài báo đúng cấu trúc. Nhưng một tác phẩm báo chí thực sự sống được trong lòng bạn đọc bắt đầu từ những điều rất đỗi bình dị, con người, đời thường. Đó là sự rung động, trải nghiệm. Hơn hết là trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp.

Trong những chuyến công tác dài ngày ở vùng sâu, vùng xa hay trên thao trường nắng gió, điều giúp tôi tìm thấy câu chuyện không phải là dữ liệu. Đó là những cuộc trò chuyện đầy nhiệt huyết. Những ánh mắt, những giọt mồ hôi, những khoảng lặng đến nhói lòng mà chỉ khi chứng kiến trực tiếp mới cảm nhận, thấu hiểu.

Có lẽ vì thế mà càng bước vào kỷ nguyên AI, tôi càng tin rằng giá trị của người làm báo không nằm ở tốc độ gõ bàn phím hay khả năng sản xuất nội dung hàng loạt. Giá trị ấy thực sự ở năng lực phát hiện vấn đề, khả năng kết nối với con người và trách nhiệm trước sự thật. Trong thời buổi mà thông tin tràn lan, xã hội cần tìm đến những tờ báo để xác thực thông tin chính thống, lúc đó cần những người đủ bản lĩnh để phân biệt thật - giả (deepfake), đúng - sai và lợi ích - nguy cơ. Khi đó, vai trò của nhà báo càng trở nên quan trọng.

Tương lai chắc chắn sẽ có nhiều thay đổi. Các tòa soạn sẽ ứng dụng AI sâu rộng hơn. Những quy trình sản xuất báo chí sẽ được tự động hóa mạnh mẽ hơn, xuất hiện những kỹ năng nghề nghiệp mới. AI có thể trở thành “trợ lý ảo” của nhà báo. Người làm báo không chống lại AI hay phụ thuộc vào AI, mà phải biết sử dụng công nghệ để làm nổi bật hơn những phẩm chất rất riêng, tư duy độc lập, phản biện, cảm xúc chân thành và lòng tin vào giá trị sự thật. Song điều quyết định hàm lượng một tác phẩm báo chí vẫn là trí tuệ, bản lĩnh, đạo đức, tâm huyết của người cầm bút, trách nhiệm trước xã hội. Và tôi tin rằng, dù công nghệ phát triển đến đâu, nghề báo vẫn bắt đầu từ khối óc, trái tim “vị nhân sinh”.