Điện hạt nhân Ninh Thuận trở lại: Bài toán chiến lược về nhân lực

Những chuyển động mạnh mẽ trong năm 2025 tại trung tâm chính trị Hà Nội và địa điểm dự án đã phát đi một tín hiệu lịch sử: Việt Nam chính thức tái khởi động chương trình điện hạt nhân. Đây không chỉ là một quyết định về kinh tế năng lượng, mà là một bước chuyển mình mang tính thời đại, đánh dấu sự trưởng thành về tư duy chiến lược trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và hiện thực hóa cam kết Net Zero vào năm 2050.

Tầm nhìn đột phá về hạ tầng quốc gia

Trong bối cảnh thế giới đang bước vào cuộc đua chuyển đổi xanh cùng với sự bùng nổ của hàng loạt công nghệ đòi hỏi tiêu thụ lượng điện khổng lồ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã đưa ra một góc nhìn mang tính bước ngoặt: Năng lượng nguyên tử hiện nay phải được tiếp cận như một "nền tảng công nghệ lõi" và là "hạ tầng nghiên cứu quốc gia".

Bộ trưởng khẳng định: “Chúng ta không tiếp cận điện hạt nhân như một dự án nhà máy đơn thuần, mà là một hệ sinh thái công nghệ. Từ những nhà máy quy mô lớn đến công nghệ mô-đun nhỏ (SMR), tất cả tạo thành chuỗi giá trị giúp Việt Nam làm chủ những tri thức đỉnh cao nhất của nhân loại”. Quan điểm này định vị dự án Ninh Thuận thành đòn bẩy để nâng cấp trình độ khoa học kỹ thuật tổng thể của đất nước.

Nằm tại xã Phước Dinh (huyện Thuận Nam, Ninh Thuận cũ), tỉnh Khánh Hòa, Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 được quy hoạch trên diện tích đất liền lên tới 443 ha, tổng công suất 2.000MW, vốn đầu tư ước tính 200.000 tỉ đồng. Đây là nơi Việt Nam dự kiến tiếp nhận công nghệ VVER-1200 (Thế hệ III+) của Nga – một trong những công nghệ lò phản ứng nước áp lực tiên tiến nhất thế giới hiện nay với các hệ thống an toàn thụ động có khả năng tự ứng phó ngay cả khi mất điện toàn nhà máy. Dự án dự kiến khởi công vào giai đoạn 2026-2027, đặt mục tiêu hòa lưới điện quốc gia vào năm 2031-2032.

Ninh Thuận 2, tọa lạc tại xã Vĩnh Hải (huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận), tỉnh Khánh Hòa có diện tích đất liền khoảng 380 ha, công suất 2.000 MW, vốn đầu tư tương đương Ninh Thuận 1. Dự án này đang được PVN chủ động phối hợp cùng Bộ Công Thương nghiên cứu, đề xuất phương án lựa chọn đối tác có công nghệ tiên tiến phù hợp với tình hình mới để hợp tác đầu tư xây dựng.

Cùng với Ninh Thuận 1, dự án sẽ cung cấp khoảng 30-35 tỉ kWh điện mỗi năm, đóng vai trò là nguồn "điện nền" ổn định tuyệt đối cho hệ thống điện quốc gia, giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch.

Chiến lược con người cho dòng điện hạt nhân

Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXVHN) Nguyễn Hoàng Linh thẳng thắn chỉ rõ: “Trước yêu cầu triển khai dự án quy mô lớn, thiếu hụt nhân lực chất lượng cao là một trong những thách thức lớn nhất. Nguồn nhân lực có trình độ chuyên sâu và kinh nghiệm thực tiễn dài hạn vẫn còn hạn chế, đòi hỏi một giải pháp tổng thể, bài bản”.

Cơ cấu nguồn điện đến 2045.

Để đào tạo 3.900 nhân sự cho các dự án năng lượng nguyên tử đến năm 2035, một mạng lưới giáo dục tinh hoa đã được quy hoạch bài bản. Đây là những mắt xích không thể tách rời trong chuỗi giá trị nhân lực quốc gia.

Đứng ở vị trí "anh cả" là Đại học Bách khoa Hà Nội, nơi gánh vác sứ mệnh đào tạo đội ngũ kỹ sư vận hành cốt cán, chuyên gia cơ khí và điều khiển hệ thống. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và các tập đoàn như EVN sẽ đảm bảo sinh viên được đào tạo sát với công nghệ thực tế tại Ninh Thuận.

Hai trung tâm khoa học cơ bản là Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội và TP.HCM) tập trung sâu vào lĩnh vực vật lý hạt nhân, hóa phóng xạ và phân tích an toàn. Đây là nơi đào tạo những nhà khoa học sẽ làm chủ "phần hồn" của các phản ứng hạt nhân.

Sự phân vai tiếp tục được lan tỏa đến Đại học Điện lực trong việc quản lý năng lượng và Đại học Xây dựng Hà Nội với trọng trách thiết kế các kết cấu hạ tầng đặc thù chống chịu được những tác động khắc nghiệt nhất của thiên nhiên. Tại miền Trung và miền Nam, Đại học Bách khoa (Đà Nẵng & TP.HCM) cung ứng nhân lực xây lắp, trong khi Đại học Đà Lạt tiếp tục phát huy truyền thống nghiên cứu ứng dụng tại lò phản ứng nghiên cứu duy nhất hiện nay.

Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) đóng vai trò là Trung tâm hỗ trợ kỹ thuật (TSO), nơi thực hiện các nghiên cứu lõi và đào tạo chuyên sâu sau đại học. Cuối cùng, khối cao đẳng như Cao đẳng Điện lực TP.HCM và Cao đẳng Dầu khí chịu trách nhiệm huấn luyện đội ngũ kỹ thuật viên vận hành và bảo trì – những "bàn tay vàng" tại hiện trường nhà máy.

Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh cho biết, một loạt giải pháp đã tạo ra hành lang hỗ trợ toàn diện. Ông Linh khẳng định: “Đây là nền tảng quan trọng để bảo đảm Cục ATBXHN có đủ năng lực, tính độc lập và tính chuyên nghiệp để thực hiện vai trò quản lý nhà nước về an toàn, an ninh hạt nhân trong giai đoạn mới.”

Ông Linh chia sẻ đầy trăn trở: “An toàn hạt nhân phụ thuộc rất lớn vào yếu tố con người. Nhận thức rõ điều này, trong nhiều năm qua, Cục đã nhất quán đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ pháp quy có trình độ chuyên sâu”.

Sự hiệp lực với IAEA thông qua các dự án hợp tác kỹ thuật, khóa đào tạo chuyên đề và chương trình trao đổi chuyên gia trong các lĩnh vực thẩm định an toàn, thanh tra, giám sát được đặt vào trọng tâm. Cục cũng tăng cường hợp tác song phương với các cơ quan quản lý của Hàn Quốc, Pháp, Đức, Hoa Kỳ và Nga để tiếp thu các chuẩn mực quốc tế.

Hội tụ tri thức quốc tế

Tại Diễn đàn Việt Nam - Nhật Bản lần thứ 15 diễn ra vào cuối năm 2025, vấn đề nhân lực đã được đưa lên bàn nghị sự với sự đóng góp của các chuyên gia hàng đầu thế giới. GS. Masaki Saito (Đại học Tokyo) đã đưa ra một lời khuyên chân thành: “Việt Nam không nên chỉ học lý thuyết. Hãy mời những người đã từng đứng máy tại Nhật Bản sang làm cố vấn và gửi kỹ sư Việt Nam sang các nhà máy thực tế. Đó là cách duy nhất để chuyển giao Văn hóa an toàn”.

Đề án đào tạo này không chỉ hướng tới việc vận hành mà còn phục vụ chiến lược nội địa hóa. Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME) phối hợp cùng các đối tác quốc tế dự báo Việt Nam có thể đạt tỷ lệ nội địa hóa lên đến 40% vào năm 2045. Điều này mở ra cơ hội cho các tập đoàn như PTSC (PVN) tham gia vào các gói thầu xây lắp hạt nhân, tạo ra hàng vạn việc làm trình độ cao cho lao động trong nước.

Nhìn lại hành trình đã qua, việc tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận không chỉ là sự trở lại của một dự án năng lượng đơn thuần. Đó là sự trở lại của niềm tin vào khoa học, của khát vọng tự cường dân tộc và trách nhiệm với thế hệ tương lai về một môi trường xanh bền vững.

Khi những kỹ sư trẻ đầu tiên bước vào phòng điều khiển trung tâm tại Phước Dinh hay Vĩnh Hải, họ mang theo hy vọng của cả một dân tộc về một kỷ nguyên năng lượng tự chủ, sạch và an toàn. Hành trình ấy đang bắt đầu, từ những lớp học hôm nay đến những tổ máy sáng rực điện ngày mai.

Nam Phong