Điện mặt trời: Cuộc đua năng lượng mới ở châu Á

 Một trang trại điện mặt trời nổi trên nước ở Thái Lan.

Châu Á dẫn dắt cuộc đua

Theo báo cáo “Xu hướng ứng dụng quang điện năm 2026” do Chương trình Hợp tác công nghệ quang điện quốc tế (IEA-PVPS) công bố, tổng công suất lắp đặt điện mặt trời trên toàn cầu đã đạt khoảng 2,96 TW vào cuối năm 2025. Đáng chú ý, Trung Quốc tiếp tục là thị trường quang điện lớn nhất thế giới với khoảng cách vượt xa các quốc gia khác, đạt 415 GW công suất lắp đặt trong năm 2025 và chiếm khoảng 60% tổng công suất lắp đặt toàn cầu.

Ấn Độ cũng đang tăng tốc. Với khoảng 54 GW công suất lắp đặt trong năm 2025, quốc gia này vươn lên vị trí thứ hai thế giới; theo sau là Mỹ với 43 GW, Đức với 18 GW, và Pakistan với khoảng 14 GW.

Điều đó cho thấy, châu Á đang nắm giữ nhiều lợi thế trong ngành công nghiệp điện mặt trời. Từ những thị trường có quy mô lớn như Trung Quốc và Ấn Độ, điện mặt trời đang mở rộng nhanh chóng tại nhiều quốc gia trong khu vực.

Tại Đông Nam Á, nhu cầu điện ngày càng tăng do quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp, trong khi sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu và những biến động địa chính trị đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo đảm an ninh năng lượng. Trong bối cảnh đó, phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, trong đó có điện mặt trời, đang được xem là một hướng đi nhằm đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của khu vực.

Theo báo cáo Triển vọng Năng lượng ASEAN lần thứ 9 (AEO9) được công bố vào tháng 10/2026, khu vực đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt tỷ trọng năng lượng tái tạo 30% trong tổng nguồn cung năng lượng sơ cấp, và 45% năng lượng tái tạo trong tổng công suất điện lắp đặt. Điện mặt trời được xác định là một trong những nguồn đóng góp quan trọng cho các mục tiêu này.

Nhiều thị trường đã ghi nhận sự chuyển động tích cực. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong quý I/2026, Philippines trở thành thị trường nhập khẩu tấm pin năng lượng mặt trời lớn thứ hai của Trung Quốc, với lượng nhập khẩu cao gấp khoảng 3 lần so với cùng kỳ năm trước. Điều này phản ánh nhu cầu về thiết bị phục vụ các dự án điện mặt trời đang tăng nhanh, cho thấy sự tái định hướng rộng lớn hơn trong các chiến lược năng lượng của quốc gia này.

Cùng với “Hướng dẫn lắp đặt các tấm pin năng lượng mặt trời nổi trên các hồ chứa và hồ nước tại Malaysia năm 2026” do Viện Nghiên cứu Nước Quốc gia Malaysia (NAHRIM) xây dựng, Malaysia đang thúc đẩy phát triển điện mặt trời nổi. Hướng dẫn được đưa ra nhằm làm tài liệu tham khảo cho các bên liên quan trong việc quy hoạch và triển khai các dự án điện mặt trời nổi một cách bài bản, an toàn và bền vững.

Trong khi đó, Chính phủ Singapore quyết định nâng mục tiêu triển khai năng lượng mặt trời tại Singapore lên 3 GWp vào năm 2030, đẩy mạnh các nỗ lực lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời trên nhiều bề mặt khả thi hơn. Điều này bao gồm việc tận dụng tất cả các mái nhà, quỹ đất và mặt nước phù hợp… Hiện nay, hệ thống năng lượng mặt trời trên mái nhà tại quốc gia này chiếm hơn 80% tổng công suất lắp đặt.

Ngày 27/10, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul đã chủ trì lễ ra mắt “Sáng kiến Năng lượng mặt trời cho người dân”. Chương trình đặt mục tiêu giúp 1 triệu hộ gia đình trên khắp cả nước có thể tự sản xuất điện từ năng lượng mặt trời, và thúc đẩy thu nhập từ các nguồn năng lượng xanh. Ông Anutin Charnvirakul khẳng định: “Việc thúc đẩy năng lượng sạch và năng lượng thay thế là một trong những chính sách trọng tâm của Chính phủ Thái Lan, đồng thời cũng là vấn đề then chốt trên toàn cầu, với mục tiêu củng cố an ninh năng lượng cho Thái Lan”.

Tại Việt Nam, trước yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, Văn phòng Chính phủ có Công văn số 10790/VPCP-CN ngày 22/10/2026 truyền đạt chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc tập trung triển khai ngay các giải pháp bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2027 - 2030. Trong đó, Bộ Công Thương tập trung chỉ đạo, đôn đốc các bộ, cơ quan và địa phương tập trung phát triển điện mặt trời mái nhà tại các hộ gia đình, cơ quan, công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, bảo đảm thực hiện đúng chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, khuyến khích lắp đặt hệ thống lưu trữ năng lượng nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm, đồng thời tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Cơ hội phát triển

Mỗi quốc gia trong khu vực đang lựa chọn cách phát triển điện mặt trời phù hợp với điều kiện đất đai, nhu cầu điện và khả năng đầu tư. Bên cạnh việc mở rộng các nhà máy quy mô lớn, những mô hình như điện mặt trời mái nhà, điện mặt trời nổi và hệ thống kết hợp lưu trữ đang mở ra thêm dư địa cho thị trường năng lượng sạch. Quá trình này cũng tạo cơ hội thu hút vốn đầu tư, phát triển các ngành dịch vụ kỹ thuật, và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ năng lượng.

 Kiểm tra hệ thống điện mặt trời được lắp đặt trên mái nhà ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng đó, cần chú trọng đầu tư hạ tầng truyền tải và lưu trữ. Ở cấp độ khu vực, kết nối hệ thống điện giữa các quốc gia cũng mở ra hướng hợp tác dài hạn. Thông qua Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid - APG), các nước có thể tăng cường trao đổi điện xuyên biên giới, chia sẻ nguồn lực và khai thác tốt hơn tiềm năng năng lượng tái tạo.

Tại Hội nghị Tuần lễ Năng lượng Quốc tế Singapore (SIEW 2026) ngày 26/10, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cũng nhấn mạnh việc phát triển APG là một trong những ưu tiên hợp tác năng lượng của khu vực, bên cạnh đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và huy động nguồn lực tài chính từ các đối tác. Điều này cho thấy quá trình chuyển dịch năng lượng tại ASEAN không chỉ đòi hỏi nỗ lực riêng của từng quốc gia mà còn cần sự phối hợp trong quy hoạch, đầu tư và vận hành hệ thống điện.

Cùng với cơ hội phát triển các dự án phát điện, điện mặt trời còn tạo dư địa mở rộng năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ năng lượng sạch. Theo IEA, Đông Nam Á hiện là khu vực sản xuất mô-đun quang điện lớn thứ 3 thế giới, sau Trung Quốc và Ấn Độ. Nền tảng sản xuất hiện có tạo điều kiện để các nước tiếp tục thu hút vốn, tiếp nhận công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tạo thêm việc làm.

Để hiện thực hóa những cơ hội này, khả năng huy động vốn và xây dựng môi trường đầu tư ổn định sẽ đóng vai trò quan trọng. Số liệu từ Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE) cho biết, chi phí tài chính cho các dự án năng lượng sạch tại ASEAN hiện ít nhất cao gấp đôi so với các nền kinh tế phát triển. Vì vậy, các nước cần cải cách chính sách và pháp lý, củng cố cơ sở triển khai dự án, giảm thiểu rủi ro đầu tư và áp dụng các công cụ tài chính. Điều này sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc chuyển hóa tiềm năng điện mặt trời thành các dự án cụ thể.

Cuộc đua phát triển điện mặt trời đang mở ra nhiều cơ hội cho các nền kinh tế châu Á, từ mở rộng công suất phát điện đến phát triển công nghiệp sản xuất và kết nối lưới điện khu vực. Để phát huy tiềm năng này, các quốc gia cần hoàn thiện chính sách, nâng cấp hạ tầng và thu hút đầu tư, qua đó góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy phát triển bền vững, và nâng cao vị thế của châu Á trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu.