Điện rác Sóc Sơn: Không để 'đầu ra' thành điểm nghẽn môi trường

Nhà máy điện rác Sóc Sơn được đầu tư hiện đại, công suất tiếp nhận 5.000 tấn rác/ngày đêm. Ảnh: Đức Duy

Sản phẩm sau xử lý bị đẩy ra ngoài

Những phản ánh về việc tập kết vật liệu được cho là chất thải của Nhà máy Điện rác Sóc Sơn tại một số khu vực thuộc xã Trung Giã đã khiến dư luận đặt ra câu hỏi về chất lượng vật liệu sau xử lý và vật liệu ấy được quản lý như thế nào từ khi rời khỏi nhà máy.

Theo giải trình của Công ty cổ phần Năng lượng Môi trường Thiên Ý Hà Nội (Công ty Thiên Ý), xỉ đáy lò phát sinh trong quá trình đốt rác được chuyển cho Công ty TNHH Công nghệ bảo vệ môi trường Bầu Trời Xanh Việt Nam - Chi nhánh tại Hà Nội để tái chế thành cốt liệu xây dựng theo hợp đồng ký tháng 6-2023. Sau đó, doanh nghiệp này ký hợp đồng nguyên tắc với Công ty cổ phần Xây dựng Thương mại 7979 để thu gom, vận chuyển, mua bán sản phẩm sau tái chế.

Vấn đề phát sinh từ khâu này. Theo giải trình, do việc tiêu thụ sản phẩm sau xử lý gặp khó khăn và Công ty TNHH Công nghệ bảo vệ môi trường Bầu Trời Xanh Việt Nam phải dọn dẹp kho chứa thành phẩm để hoàn trả mặt bằng cho Công ty Thiên Ý thi công giai đoạn mở rộng nhà máy điện rác Sóc Sơn. Công ty cổ phần Xây dựng Thương mại 7979 sau đó liên hệ với một số người dân xin tập kết tạm sản phẩm tại khu vực bên ngoài nhà máy, nhưng chỉ thỏa thuận bằng miệng. Cách giải thích này cho thấy một thực tế đáng lưu ý: Sản phẩm sau xử lý có thể đã được doanh nghiệp xác định là có khả năng tái chế, nhưng việc tiêu thụ chưa ổn định đã tạo áp lực lên khâu lưu chứa, phát sinh phương án xử lý tạm thời ngoài kiểm soát.

Đây chính là điểm cần được xem xét. Khi phụ phẩm của quá trình đốt rác được chuyển giao cho đối tác, chủ nguồn thải vẫn cần kiểm soát việc vận chuyển, tái chế và tiêu thụ. Nếu chỉ căn cứ hợp đồng để xác định “đã bàn giao” thì chưa đủ để giải quyết những phát sinh sau đó.

Khu vực Núi Sẻ, thôn Xuân Bảng đang được đơn vị hoàn trả hiện trạng ban đầu. Ảnh: N.B

Trưởng phòng Kinh tế xã Trung giã Bùi Thị Thúy Ngân cho biết, sau khi sự việc xảy ra, lực lượng chức năng của xã đã xác minh được tại khu vực Núi Sẻ, thôn Xuân Bảng có khoảng 350m2 vật liệu màu xám; tại khu vực nghĩa trang Đông Hạ (cũ), thôn Nam Sơn, có khoảng 1.549m2 được san lấp bằng lớp chất thải ghi là tro xỉ dày khoảng 1m. Công an xã Trung Giã xác định hành vi tập kết trên phần đất do Nhà nước quản lý vi phạm quy định về đất đai. UBND xã sau đó xử phạt Hợp tác xã Hòa Bình (đơn vị đổ chất thải tại 2 vị trí trên) 170 triệu đồng và buộc khôi phục hiện trạng khu đất.

Đáng chú ý, kết quả lấy mẫu tại 2 khu vực trên cho thấy, các thông số được phân tích nằm trong giới hạn theo QCVN 07:2025/BNNMT về ngưỡng chất thải nguy hại. Đây là căn cứ quan trọng để không quy chụp vật liệu đã tập kết là chất thải nguy hại.

Việc xử phạt về vi phạm đất đai đã giải quyết một phần hậu quả trực tiếp. Song, bài học lớn hơn còn nguyên: Bằng cách nào để không tái diễn tình trạng phụ phẩm từ một nhà máy xử lý rác sau khi đi qua nhiều pháp nhân rồi xuất hiện ở những khu đất không được phép?

Túi đựng chất rắn giống tro bay bị bục trong khuôn viên Nhà máy điện rác Sóc Sơn, Hà Nội. Ảnh: Văn Hoàng Báo Dân Việt

Quản lý đầu ra phải đi trước một bước

Theo ông Trần Tuấn Cường – Phó Giám đốc an toàn môi trường Công ty Thiên Ý, toàn bộ tro bay phát sinh được ổn định hóa rắn và qua phân tích được xác nhận là chất thải rắn công nghiệp thông thường theo Giấy phép môi trường số 457/GPMT-BTNMT. Tuy nhiên, do UBND thành phố Hà Nội chưa bố trí được địa điểm chôn lấp theo hợp đồng nên lượng tro bay sau hóa rắn vẫn phải lưu giữ trong khuôn viên nhà máy, với tổng khối lượng hơn 85.000 tấn.

Như vậy, ngay cả khi tro bay sau hóa rắn đã được phân định theo hồ sơ môi trường là chất thải rắn công nghiệp thông thường, việc lưu giữ khối lượng lớn trong thời gian dài vẫn đặt ra yêu cầu cao hơn về kho chứa, bao bì, mái che, nền chống thấm, thoát nước, kiểm soát bụi và đặc biệt là phương án xử lý cuối cùng. Không thể để một nhà máy điện rác hiện đại giải quyết được bài toán rác đầu vào nhưng lại hình thành một kho tồn khổng lồ ở đầu ra.

Ông Trần Tuấn Cường cho biết thêm, sau khi Nhà máy điện rác Sóc Sơn đi vào hoạt động, phía Công ty đã nhiều lần có văn bản gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường và UBND thành phố Hà Nội đề nghị bố trí địa điểm chôn lấp tro bay sau hóa rắn.

Ngày 11-12-2025, Công ty tiếp tục đề nghị phê duyệt kết quả thẩm định phương án; ngày 27-8-2026 tiếp tục có Công văn số 140/HNTY gửi UBND thành phố về phương án kỹ thuật chôn lấp nhưng vẫn chưa được giải quyết.

Những văn bản này cho thấy doanh nghiệp đã chủ động đề xuất giải pháp và việc chưa có phương án xử lý cuối cùng không thể quy hoàn toàn cho doanh nghiệp. Việc thiếu địa điểm tiếp nhận không thể trở thành lý do để giảm yêu cầu an toàn trong thời gian lưu giữ. Doanh nghiệp phải bảo quản lượng tro bay đang nằm trong khuôn viên; phải có phương án dự phòng khi thời gian lưu giữ kéo dài hơn dự kiến; đồng thời phải kiểm kê, theo dõi định kỳ chất lượng vật liệu sau ổn định hóa, tình trạng bao chứa và nguy cơ phát tán.

Hơn 85.000 tấn tro bay đã được hóa rắn lưu trữ trong khu viên Nhà máy điện rác Sóc Sơn chờ thành phố phê duyệt phương án kỹ thuật chôn lấp. Ảnh: Đức Duy

Về phía cơ quan quản lý, sự chậm trễ trong phê duyệt, bố trí địa điểm chôn lấp hoặc xác lập phương án xử lý cuối cùng cũng cần được làm rõ. Bởi một nhà máy xử lý rác lớn không thể vận hành ổn định nếu “đầu vào” được tổ chức chặt chẽ nhưng “đầu ra” của quá trình đốt rác lại thiếu chuỗi quản lý hoàn chỉnh.

Bài học từ vụ việc tại Trung Giã vì thế không chỉ là xử phạt một đơn vị tập kết trái quy định. Điều cần thiết hơn là thiết lập một chuỗi truy xuất đối với từng tấn xỉ, từng tấn tro bay: Phát sinh ở lò nào, khối lượng bao nhiêu, chuyển cho ai, bằng phương tiện nào, đến đâu, được tái chế hay chôn lấp ở đâu và ai chịu trách nhiệm tại điểm cuối.

Đối với xỉ đáy lò đã được tái chế thành chất thải thông thường, Công ty Thiên Ý cần rà soát lại toàn bộ hợp đồng với các đơn vị trung gian, quy định rõ trách nhiệm về địa điểm tiếp nhận, phương tiện vận chuyển, điểm đến cuối cùng và chế độ báo cáo. Không nên chỉ dừng ở chứng nhận hợp chuẩn của sản phẩm sau tái chế, mà cần quản lý cả đường đi của sản phẩm.

Đối với tro bay, Công ty Thiên Ý cần khẩn trương hoàn thiện phương án xử lý cuối cùng, đồng thời nâng chuẩn lưu giữ tạm thời. Hơn 85.000 tấn là con số đủ lớn để phải coi đây là một nhiệm vụ quản lý môi trường cấp thiết, không phải giải pháp chờ đợi.

Những bao tải chứa tro bay sau hóa rắn bị rách đã được bao lại và che phủ kín chờ xử lý. Ảnh: Đức Duy

UBND xã Trung Giã cũng cần tiếp tục kiểm soát địa bàn, nhất là những khu vực từng được sử dụng để tập kết trái phép; phối hợp với lực lượng công an, cơ quan chuyên môn truy xuất nguồn gốc khi phát hiện vật liệu nghi là chất thải. Việc xử phạt 170 triệu đồng và buộc khôi phục hiện trạng là cần thiết, nhưng quản lý hiệu quả phải chuyển từ xử lý sau vi phạm sang ngăn chặn từ trước.

Với các sở, ngành của thành phố Hà Nội, cần sớm tháo gỡ điểm nghẽn về địa điểm, công nghệ và phương án xử lý tro bay sau hóa rắn; đồng thời xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm, thời hạn hoàn thành, tránh tình trạng hồ sơ của doanh nghiệp gửi nhiều lần, qua nhiều khâu mà không được giải quyết.

Điện rác chỉ thực sự là lời giải xanh khi không chuyển gánh nặng môi trường từ rác đầu vào sang tro xỉ đầu ra. Xử lý được rác là bước đầu; quản lý đến tận cùng những gì còn lại sau lò đốt mới là thước đo đầy đủ của một nhà máy điện rác hiện đại.