Điều gì sẽ xảy ra khi hiệp ước New START giữa Nga và Mỹ hết hạn?

Tổng thống Nga Vladimir Putin (ảnh) trong cuộc họp báo chung sau hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Căn cứ Elmendorf-Richardson ở Anchorage, bang Alaska (Mỹ) ngày 15/8/2025. Ảnh: THX/TTXVN

Theo đài RT, về cơ bản, điều này đồng nghĩa thế giới có thể bước vào một giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro, khi việc mở rộng kho vũ khí hạt nhân không còn bị hạn chế.

Hiệp ước New START được ký năm 2011 với thời hạn 10 năm và có điều khoản gia hạn thêm 5 năm. Đây là điều khoản mà Nga và Mỹ đã sử dụng vào năm 2021. Tuy nhiên, thỏa thuận này không cho phép gia hạn thêm. Tháng 9/2025, Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất với Mỹ rằng hai bên tiếp tục tuân thủ các giới hạn định lượng về lực lượng hạt nhân chiến lược thêm một năm sau khi hiệp ước hết hạn. Tổng thống Mỹ Donald Trump gọi đây là một ý tưởng hay, nhưng Mỹ đến nay vẫn chưa có phản hồi chính thức đối với sáng kiến của ông Putin.

Hiệp ước này giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai của mỗi nước ở mức 1.550, bao gồm 800 bệ phóng đã triển khai và chưa triển khai, cùng 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng đã triển khai.

Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), tính đến tháng 1/2025, Nga có tổng cộng 4.309 đầu đạn, trong khi Mỹ có 3.700 đầu đạn.

Nhìn chung, các chuyên gia cho rằng nguy cơ gia tăng nhanh chóng số lượng vũ khí hạt nhân triển khai là không lớn, bởi hệ thống răn đe hạt nhân được xây dựng trong nhiều thập kỷ qua đã vận hành khá hiệu quả. Do đó, theo nhà nghiên cứu Pavel Sharikov thuộc Khoa Nghiên cứu hội nhập châu Âu của Viện châu Âu (Viện Hàn lâm Khoa học Nga), khả năng hai nước bất ngờ lao vào một cuộc chạy đua vũ trang là không cao.

Nhà nghiên cứu Pavel Sharikov nói: “Tuy nhiên, Mỹ có thể bắt đầu phát triển các hệ thống phòng thủ tên lửa nhằm củng cố khả năng răn đe hạt nhân và điều này gần như chắc chắn. Tổng thống Donald Trump đã công bố kế hoạch xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Vàng (Golden Dome) và tham vọng giành quyền kiểm soát Greenland của ông cũng phù hợp với xu hướng này”.

Trong vài năm qua, Mỹ theo đuổi chính sách nhằm sửa đổi hoặc thậm chí bỏ các hiệp ước kiểm soát vũ khí. Năm 2002, Mỹ rút khỏi Hiệp ước Chống Tên lửa Đạn đạo năm 1972.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, Mỹ tiếp tục rút khỏi hai thỏa thuận then chốt khác là Hiệp ước Lực lượng Hạt nhân Tầm trung năm 1987 và Hiệp ước Bầu trời Mở năm 1992. Vì vậy, việc Tổng thống Trump không muốn gia hạn New START mà muốn đạt được một thỏa thuận lớn khác phù hợp với chiến lược đối ngoại tổng thể của ông.

Suy giảm tính minh bạch

Đòn giáng mạnh nhất đối với hệ thống kiểm soát vũ khí sau khi New START hết hạn sẽ là suy giảm chung về mức độ minh bạch và lòng tin giữa các cường quốc hạt nhân. Bên cạnh các giới hạn định lượng và định tính đối với vũ khí, hiệp ước còn bao gồm các điều khoản về thanh tra lẫn nhau tại các căn cứ hạt nhân, trao đổi dữ liệu, thông báo về số lượng hệ thống và tình trạng…

Sau khi căng thẳng giữa Mỹ (và phương Tây nói chung) với Nga leo thang và khi phương Tây công khai đặt mục tiêu gây thất bại chiến lược cho Nga, Nga không thể tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ về minh bạch theo hiệp ước. Do đó, năm 2023, Nga đình chỉ tham gia hiệp ước này nhưng vẫn duy trì các cam kết giới hạn kho vũ khí hạt nhân. Vì vậy, một trong những hệ quả tiêu cực chính khi New START sụp đổ đã xuất hiện ngay cả trước khi hiệp ước chính thức hết hạn.

Theo nhà nghiên cứu Vasily Klimov thuộc Viện Nghiên cứu quốc gia Primakov về Kinh tế thế giới và Quan hệ quốc tế (Viện Hàn lâm Khoa học Nga), thiếu minh bạch cuối cùng sẽ khiến cả Nga và Mỹ gặp nhiều khó khăn hơn trong dự báo nhu cầu phát triển lực lượng răn đe hạt nhân của mình.

Nhà nghiên cứu Vasily Klimov bình luận: “Tính minh bạch mà các thỏa thuận này lẽ ra phải bảo đảm đang biến mất. Điều này cần thiết không chỉ để cắt giảm và giới hạn kho vũ khí mà còn để tạo ra tính dự báo, điều tối quan trọng đối với việc phát triển lực lượng hạt nhân chiến lược quốc gia. Nếu không có một thỏa thuận như vậy, cả Nga lẫn Mỹ đều sẽ không có được điều này”.

Khả năng đưa ra quyết định gia hạn New START vào phút chót là rất thấp. Một mặt, các điều khoản của chính hiệp ước không cho phép kiểu gia hạn như vậy. Mặt khác, những văn kiện này đòi hỏi phải chuẩn bị và đàm phán kỹ lưỡng, điều mà hiện nay không thấy diễn ra, ngay cả ở cấp độ tuyên bố.

Nhà nghiên cứu Vasily Klimov nói: “Điều tốt nhất mà chúng ta có thể hy vọng là một thỏa thuận mang tính ràng buộc chính trị về tuân thủ các giới hạn đối với bệ phóng và đầu đạn. Để đạt được thỏa thuận toàn diện, như New START được ký tại Praha, có thể cần tới nhiều năm”.

Thực tế, đã từng có những thời điểm Nga và Mỹ đồng ý tuân thủ một số chuẩn mực nhất định mà không phê chuẩn hiệp ước. Ví dụ, năm 1981, Mỹ và Liên Xô thống nhất tuân thủ các điều khoản của SALT II, tiền thân của START, trong khi thảo luận về START I.

Trung Quốc, châu Âu và các bên khác

Một trong những yếu tố then chốt cản trở thiết lập một hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân chiến lược mới là kho vũ khí hạt nhân đang tăng nhanh của Trung Quốc. Mỹ bày tỏ mong muốn đưa Trung Quốc tham gia các cuộc thảo luận về răn đe hạt nhân, với lý do cần tăng cường tính minh bạch về hạt nhân của Trung Quốc.

Theo SIPRI, Trung Quốc hiện có khoảng 600 đầu đạn hạt nhân và kho vũ khí này đang mở rộng với tốc độ nhanh hơn bất kỳ quốc gia nào khác, tức là khoảng 100 đầu đạn mỗi năm kể từ năm 2023. Các chuyên gia lưu ý rằng vào đầu những năm 2030, dự báo Trung Quốc sẽ bắt kịp Nga và Mỹ về tổng số đầu đạn.

Nhà nghiên cứu Pavel Sharikov giải thích: “Không có gì ngăn cản Trung Quốc mở rộng năng lực hạt nhân tấn công và nước này cũng không phải trả lời với bất kỳ ai về việc đó. Chính vì vậy, ông Trump muốn Trung Quốc tham gia thỏa thuận. Tuy nhiên, đây là một quá trình rất phức tạp, bởi khó hình dung việc chuyển từ một thỏa thuận song phương sang một thỏa thuận ba bên sẽ diễn ra như thế nào”.

Nga cũng có những quan ngại tương tự liên quan tới kho vũ khí hạt nhân của châu Âu, vốn cũng không bị ràng buộc bởi học thuyết răn đe nào. Pháp và Anh lần lượt có 290 và 225 đầu đạn. Đức, dù không có vũ khí hạt nhân riêng, vẫn tham gia chương trình chia sẻ hạt nhân của NATO.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov đã lưu ý điều này vào tháng 1. Ông nói: “Chúng ta không được quên tuyên bố của ông Putin rằng thảo luận hiệp ước mới mà không tính đến kho vũ khí của Pháp và Anh là không khả thi”.

Như vậy, cả Mỹ và Nga đều muốn mở rộng danh sách các bên tham gia hiệp ước toàn diện mới về giới hạn vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, cả Trung Quốc lẫn các nước châu Âu đều chưa thể hiện quan tâm tới tham gia các cuộc đàm phán này, có thể khiến quá trình soạn thảo một văn kiện mới kéo dài hơn nữa.

Ngoài ra, còn có rủi ro liên quan tới phản ứng của các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân khi họ theo dõi hành động của Nga và Mỹ. Tiến sĩ Nikolai Sokov, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân Vienna, đã chỉ ra điều này trong một bài viết đăng trên trang web của tổ chức. Tiến sĩ Nikolai Sokov viết: “Trong nhiều năm qua, các quốc gia không có vũ khí hạt nhân ngày càng chỉ trích các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân vì không thực hiện Điều VI của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, điều khoản buộc họ phải theo đuổi giải trừ hạt nhân. Việc New START hết hạn chỉ vài tháng trước Hội nghị Rà soát NPT, khai mạc ngày 27/4 tại New York, nhiều khả năng sẽ làm gia tăng những lo ngại này. Một tuyên bố chung của Mỹ và Nga cam kết tuân thủ ít nhất một số yếu tố của hiệp ước đã hết hạn, đặc biệt nếu đi kèm với lời hứa nối lại đàm phán, có thể phần nào giúp giảm nhẹ cuộc khủng hoảng đang hiện hữu”.

Các chuyên gia cho rằng sau khi New START hết hạn, trọng tâm nhiều khả năng sẽ chuyển sang các biện pháp phòng thủ và hệ thống phòng thủ tên lửa, thay vì phát triển các loại vũ khí tấn công.

Thùy Dương/Báo Tin tức và Dân tộc