Điều gì xảy ra với não bộ khi bạn uống caffeine mỗi ngày?

Cà phê, trà và các loại đồ uống chứa caffeine đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống người Việt. Nhiều người xem một tách cà phê buổi sáng là "khởi động" cho ngày mới. Tuy nhiên, khi sử dụng mỗi ngày trong thời gian dài, caffeine không chỉ tạo cảm giác tỉnh táo tạm thời mà còn làm thay đổi cách não bộ hoạt động và thích nghi.

1. Tác động của caffeine tới não

1.1. Caffeine chặn tín hiệu buồn ngủ và kích thích hệ thần kinh

Trong não bộ, adenosine là một chất dẫn truyền thần kinh có vai trò báo hiệu mệt mỏi. Khi bạn thức càng lâu, adenosine càng tích tụ và làm tăng cảm giác buồn ngủ. Caffeine hoạt động bằng cách gắn vào các thụ thể adenosine và ngăn chúng hoạt động. Kết quả là tín hiệu buồn ngủ bị chặn lại. Đồng thời, caffeine làm tăng giải phóng dopamine và adrenaline – các chất liên quan đến cảm giác tỉnh táo, động lực và phản xạ nhanh.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng caffeine không tạo ra năng lượng thực sự mà chỉ che giấu cảm giác mệt mỏi. Khi tác dụng giảm dần, lượng adenosine đã tích tụ trước đó có thể gây cảm giác uể oải, giảm tập trung hoặc cáu gắt – hiện tượng thường được gọi là "sụt năng lượng".

Thông thường, tác dụng của caffeine xuất hiện sau khoảng 30 - 45 phút, đạt đỉnh trong 1 giờ và kéo dài 3 - 5 giờ tùy cơ địa.

Caffeine chặn tín hiệu buồn ngủ và kích thích hệ thần kinh...

1.2. Não bộ tăng dung nạp khi dùng thường xuyên

Khi caffeine được sử dụng hằng ngày, não bộ bắt đầu thích nghi. Một trong những cơ chế thích nghi là tăng số lượng thụ thể adenosine. Điều này có nghĩa là để đạt được mức tỉnh táo như trước, cơ thể cần nhiều caffeine hơn.

Hiện tượng này gọi là tăng dung nạp. Sau vài ngày sử dụng liên tục, hiệu quả kích thích có thể giảm rõ rệt. Cảm giác hưng phấn ban đầu do dopamine mang lại cũng giảm dần khi hệ thống khen thưởng của não điều chỉnh. Vì vậy, nhiều người có xu hướng tăng số lượng tách cà phê mỗi ngày. Nếu không kiểm soát, thói quen này có thể dẫn tới phụ thuộc.

1.3. Ảnh hưởng đến hoạt động và kết nối não

Các nghiên cứu hình ảnh học cho thấy sử dụng caffeine thường xuyên có thể gây thay đổi tạm thời về lưu lượng máu não và mật độ chất xám. Một số thay đổi có thể hồi phục khi ngừng sử dụng.

Caffeine cũng tác động đến vùng đồi thị – trung tâm điều phối thông tin cảm giác – và hệ limbic, nơi điều hòa cảm xúc. Khi bị kích thích liên tục, não có xu hướng duy trì trạng thái cảnh giác cao. Điều này giúp tăng sự tỉnh táo nhưng có thể làm giảm khả năng thư giãn.

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng rất khó xác định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối: liệu caffeine gây căng thẳng hay những người căng thẳng tìm đến caffeine nhiều hơn.

1.4. Kích hoạt phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy"

Ở liều cao, caffeine kích thích hệ thần kinh giao cảm – hệ thống chịu trách nhiệm cho phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy". Tim đập nhanh hơn, huyết áp tăng nhẹ, cơ thể sẵn sàng phản ứng. Với một số người, điều này tạo cảm giác tập trung. Nhưng ở liều cao (trên 400 mg/ngày), trạng thái kích thích quá mức có thể gây run tay, lo lắng, bồn chồn và giảm hiệu suất làm việc.

Những người nhạy cảm với caffeine, người có rối loạn lo âu hoặc rối loạn giấc ngủ nên đặc biệt thận trọng.

1.5. Tác động đến giấc ngủ – ngay cả khi uống từ sớm

Giấc ngủ là thời gian não bộ phục hồi và củng cố trí nhớ. Caffeine có thể làm giảm cả giấc ngủ sâu và giấc ngủ REM – hai giai đoạn quan trọng cho chức năng nhận thức. Một tách cà phê khoảng 100 mg uống ít nhất 4 giờ trước khi ngủ thường ít ảnh hưởng. Tuy nhiên, liều cao khoảng 400 mg có thể làm gián đoạn giấc ngủ ngay cả khi dùng trước đó 8–12 giờ.

Đáng lưu ý, nhiều người nghĩ mình ngủ đủ giờ nhưng chất lượng giấc ngủ giảm. Não không được nghỉ ngơi sâu có thể dẫn đến mệt mỏi tích lũy. Duy trì giấc ngủ chất lượng là yếu tố nền tảng cho sức khỏe tâm thần và thần kinh lâu dài.

1.6. Nguy cơ phụ thuộc và triệu chứng cai

Khoảng 10 - 20% người sử dụng caffeine thường xuyên có thể xuất hiện triệu chứng phụ thuộc ở mức độ khác nhau. Khi ngừng đột ngột, triệu chứng có thể bắt đầu sau 12–24 giờ và kéo dài vài ngày. Các biểu hiện thường gặp gồm:

Đau đầu.
Mệt mỏi rõ rệt.
Khó tập trung.
Cáu gắt...

Đau đầu do cai caffeine xảy ra vì mạch máu não giãn trở lại sau thời gian bị co mạch do caffeine. Việc giảm dần lượng caffeine thay vì ngừng đột ngột có thể giúp hạn chế các triệu chứng này.

1.7. Caffeine có bảo vệ não khi về già?

Nhiều nghiên cứu quan sát quy mô lớn cho thấy những người uống cà phê hoặc trà ở mức vừa phải (khoảng 2–3 tách/ngày) có tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ, Alzheimer và Parkinson thấp hơn so với người không sử dụng. Ngoài caffeine, cà phê và trà còn chứa polyphenol và các chất chống oxy hóa có khả năng giảm stress oxy hóa – một yếu tố liên quan đến lão hóa tế bào thần kinh.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng các nghiên cứu này chủ yếu cho thấy mối liên hệ, chưa chứng minh được quan hệ nhân quả trực tiếp. Yếu tố di truyền, chế độ ăn, vận động và lối sống tổng thể cũng đóng vai trò quan trọng. Do đó, không nên xem caffeine là biện pháp phòng bệnh độc lập, mà chỉ là một yếu tố trong tổng thể lối sống lành mạnh.

Tránh dùng caffeine sau 14–15 giờ nếu có rối loạn giấc ngủ.

2. Bao nhiêu caffeine mỗi ngày là phù hợp?

- Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, mức tối đa an toàn thường được chấp nhận là 400 mg caffeine/ngày (tương đương khoảng 3–4 tách cà phê pha phin hoặc cà phê lọc cỡ vừa).

- Phụ nữ mang thai nên giới hạn ở mức dưới 200 mg/ngày để giảm nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi.

- Trẻ em và thanh thiếu niên nên hạn chế tối đa vì não bộ đang trong giai đoạn phát triển.

Cần lưu ý caffeine không chỉ có trong cà phê mà còn hiện diện trong:

Trà đặc.
Nước tăng lực.
Nước ngọt có gas.
Sôcôla.
Một số thuốc giảm đau và thực phẩm chức năng...

Việc cộng dồn từ nhiều nguồn có thể khiến tổng lượng tiêu thụ vượt ngưỡng an toàn.

3. Sử dụng caffeine thế nào để có lợi?

Để hạn chế tác động bất lợi lên não bộ:Giữ mức dưới 400 mg/ngày.
Tránh dùng sau 14–15 giờ nếu có rối loạn giấc ngủ.
Không tăng liều khi cảm thấy "nhờn".
Duy trì lối sống hỗ trợ năng lượng tự nhiên như ngủ đủ, vận động và ăn uống cân bằng.

DS. Lan Thủy