Điều xảy ra với não bộ khi nghe sách nói

Sự bùng nổ của sách nói đang mở ra những góc nhìn mới. Ảnh: Khương Nguyễn.

Dù là tài liệu học tập hay các tác phẩm văn học, đọc bản in truyền thống vẫn là nền tảng của giáo dục. Tuy nhiên, sự bùng nổ của sách nói đang mở ra những góc nhìn mới: Liệu việc nghe tác phẩm có thể thay thế việc đọc trong nhà trường? Đọc hiểu qua việc nghe văn bản có giống với việc đọc một cuốn sách?

Sự tương đồng trên bề mặt não bộ

Một phân tích gộp xuất bản trên Review of Educational Research, tổng hợp kết quả từ 46 nghiên cứu thực hiện từ 1955 đến 2020 trên 4.687 trẻ em và người lớn, do Virginia Clinton-Lisell (giảng viên, nhà nghiên cứu Tâm lý học Giáo dục tại Đại học North Dakota, Mỹ) thực hiện, cho thấy mức độ hiểu không khác biệt đáng kể khi một văn bản được đọc hoặc nghe.

Kết quả này trùng khớp với nghiên cứu năm 2010 của Madison Berl và cộng sự trên tạp chí Brain and Language. Khi theo dõi trẻ từ 7 đến 12 tuổi, nhóm nghiên cứu nhận thấy não bộ kích hoạt các vùng thần kinh giống nhau dù trẻ nghe hay đọc truyện.

Các vùng này tạo thành một mạng lưới trán - thái dương, chịu trách nhiệm xử lý ngữ nghĩa và cú pháp, được các tác giả gọi là "vỏ não đọc hiểu".

Một nghiên cứu khác của Fatma Deniz và cộng sự (2019) trên The Journal of Neuroscience cũng ghi nhận mạng lưới tương tự (kèm theo vùng đỉnh) hoạt động ở người trưởng thành, khi họ tiếp nhận cùng một câu chuyện qua hai phương thức nghe và đọc.

Khi được tự do điều chỉnh tốc độ, nhóm người đọc đạt mức độ đọc hiểu cao hơn nhóm nghe. Ảnh: Duy Hiệu.

Rào cản của việc nghe

Dù vậy, công trình của Clinton-Lisell cũng chỉ ra một khoảng cách rõ rệt: Khi được tự do điều chỉnh tốc độ, nhóm người đọc đạt mức độ đọc hiểu cao hơn nhóm nghe.

Cụ thể, việc đọc sách giấy mang lại quyền kiểm soát nhận thức chủ động. Người đọc có thể giảm tốc độ ở đoạn khó, lật lại trang trước hoặc dừng lại để kiểm tra thông tin. Ngược lại, người nghe bị thụ động cuốn theo nhịp độ và cấu trúc âm thanh định sẵn, gần như không thể tự nhiên "quay ngược thời gian".

Sự chênh lệch này thể hiện rõ nhất ở khả năng đọc hiểu tổng quát và đọc hiểu suy luận - điều không thể xảy ra khi chỉ ghi nhớ dữ liệu bề mặt.

Khi nghe, nhịp áp đặt của dòng âm thanh khiến bộ não khó triển khai các chiến lược phân tích, khó tạo ra các suy luận. Trái lại, việc đọc mở ra khoảng tự do để não bộ tổ chức tư duy, điều tiết sự chú ý và kích thích sự sáng tạo trong diễn giải. Để phát triển tư duy cho học sinh, đọc vẫn là phương thức tối ưu nhằm xây dựng tính mạch lạc và nắm bắt bản chất vấn đề.

Ngoài ra, để nghe hiệu quả, bộ não phải hoạt động liên tục, vừa phải tập trung theo dõi dòng thông tin, vừa phải ghi nhớ để xử lý dữ liệu cùng lúc. Việc phải giữ tập trung liên tục trước một đoạn âm thanh dài là thách thức lớn với những em khó tập trung hoặc tiếp thu qua đường nghe kém.

Tuy nhiên, nghe sách lại sở hữu thế mạnh riêng về mặt trải nghiệm. Giọng đọc, ngữ điệu và nhịp điệu phát âm kích thích cảm xúc trực tiếp cho người nghe - điều mà việc đọc thầm khó tạo ra. Phương thức này cũng giảm áp lực cho mắt, giúp những học sinh gặp khó khăn trong việc đọc viết dễ dàng tiếp cận tác phẩm hơn.

Nghe và đọc ra sao để hiệu quả?

Trong công trình Bacteria to AI: Human Futures with Our Nonhuman Symbionts (2025), giáo sư Văn học Katherine Hayles đưa ra khái niệm "tập hợp nhận thức" - mô hình chỉ sự kết hợp giữa con người và công nghệ nhằm mở rộng năng lực trí tuệ. Khái niệm này hoàn toàn có thể áp dụng cho việc con người tương tác với tài liệu đọc và nghe.

Đọc và nghe là hai dạng tập hợp nhận thức riêng biệt, mỗi bên kích hoạt giác quan, trí nhớ và cảm xúc theo cách khác nhau. Việc hiểu rõ lợi thế của từng phương thức sẽ giúp mỗi người lựa chọn hoặc kết hợp linh hoạt tùy theo mục tiêu học tập.

Đối với các trường học, thách thức không phải là lựa chọn giữa đọc và nghe, mà là dạy học sinh nhận ra giá trị vốn có của mỗi phương thức học tập và suy nghĩ về cách kết hợp cả hai.

Biết khi nào nên đọc, khi nào nên nghe và linh hoạt chuyển đổi giữa hai phương thức là nền tảng để học sinh tự điều chỉnh cách học và rèn luyện tư duy độc lập.