Định hình lại 'luật chơi' theo nguyên tắc thị trường

Hỗ trợ phải thuận quy luật thị trường

Trong suốt 8 năm thi hành Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017, một điểm nghẽn lớn đã được cơ quan soạn thảo thắng thắn nhìn nhận: Phương thức phân bổ, quản lý và sử dụng kinh phí hỗ trợ nhìn chung vẫn chủ yếu theo cách thức "chi theo hoạt động, theo đầu vào".

Hệ lụy của tư duy này là các cơ chế hỗ trợ còn nặng về thủ tục hành chính, chưa gắn chặt với kết quả đầu ra và mức độ tác động thực tế đối với doanh nghiệp, khiến cơ quan chức năng rất khó đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách; mức độ hấp thụ chính sách trong thực tế vẫn còn hạn chế, tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận và thụ hưởng còn thấp.

Để giải quyết căn cơ vấn đề này, dự án Luật sửa đổi đã nội luật hóa tinh thần chỉ đạo quyết liệt từ Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị: Việc ban hành các cơ chế, chính sách đặc biệt hỗ trợ DNNVV phải "bảo đảm theo nguyên tắc thị trường và tuân thủ các cam kết quốc tế". Đồng thời, Nghị quyết yêu cầu giảm thiểu sự can thiệp hành chính, xóa bỏ cơ chế “xin - cho”.

Giải mã nguyên tắc này dưới góc độ tài chính, đây chính là lời chia tay với tư duy bao cấp. Dự thảo Luật yêu cầu chuyển mạnh cơ chế phân bổ nguồn lực từ “chi theo hoạt động, theo đầu vào” sang “chi theo kết quả, theo đầu ra”. Mọi khoản hỗ trợ từ ngân sách sẽ phải gắn với mục tiêu, chỉ tiêu, sản phẩm cụ thể và kết quả có thể đo lường được. Sẽ không còn những khoản ngân sách rải đều, thay vào đó, chính sách sẽ được thiết kế có chọn lọc, hướng tới sự cạnh tranh minh bạch.

“Voucher” và sức ép cạnh tranh đầu ra

Một trong những nỗi ám ảnh lớn nhất của cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp khi tiếp cận vốn hỗ trợ là quy trình giải ngân. Thủ tục hỗ trợ hiện nay đòi hỏi nhiều khâu phức tạp từ lập, thẩm định, phê duyệt, đấu thầu, nghiệm thu đến quyết toán, làm tăng chi phí tuân thủ và làm giảm động lực tham gia của DNNVV. Đặc biệt, quy trình đấu thầu lựa chọn đơn vị hỗ trợ còn nặng về kỹ thuật, mất nhiều thời gian, khiến cán bộ không còn đủ nguồn lực tập trung vào chất lượng.

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, dự thảo Luật lần đầu tiên đưa vào một công cụ tài chính hiện đại: Cơ chế Phiếu hỗ trợ (Voucher) cho DNNVV.

Luật chơi mới sẽ vận hành theo cách hoàn toàn khác: Chính phủ không tự đứng ra tổ chức đấu thầu mua dịch vụ rồi phát cho doanh nghiệp. Thay vào đó, Nhà nước cấp trực tiếp "Voucher" hoặc hạn mức tài chính cho các DNNVV đáp ứng đủ điều kiện. Nắm trong tay chiếc Voucher này, doanh nghiệp được trao toàn quyền làm trung tâm – tự do lựa chọn các nhà cung cấp dịch vụ (đào tạo, tư vấn, pháp lý, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo) uy tín trên thị trường. Ngân sách nhà nước chỉ thực hiện thanh toán lại chi phí dựa trên cơ sở kết quả thực hiện thực tế, chất lượng dịch vụ và mức độ hoàn thành mục tiêu.

Cơ chế này mang lại sức mạnh kép. Đối với doanh nghiệp, thủ tục xin - cho rườm rà được xóa bỏ, thay vào đó là quyền tự chủ mua sắm dịch vụ mình thực sự cần. Đối với các đơn vị cung cấp dịch vụ trên thị trường, họ sẽ phải lao vào một cuộc cạnh tranh khốc liệt. Việc phân bổ kinh phí theo kết quả đầu ra buộc các tổ chức này phải chủ động nâng cấp chất lượng dịch vụ để thu hút các DNNVV mang Voucher đến sử dụng.

"Người gác đền" dẫn dắt thị trường

Khi hỗ trợ phải tuân theo nguyên tắc thị trường, các định chế tài chính Nhà nước không thể tiếp tục hoạt động theo tư duy hành chính cứng nhắc. Dự thảo Luật đặt ra yêu cầu sửa đổi toàn diện mô hình tổ chức, quản trị và cơ chế hoạt động của Quỹ Bảo lãnh tín dụng (BLTD) địa phương và Quỹ Phát triển DNNVV theo hướng tăng tính tự chủ, minh bạch và năng lực quản trị rủi ro.

Trong thời gian qua, các Quỹ này hoạt động chưa đạt kỳ vọng do bị trói buộc bởi tâm lý sợ mất vốn nhà nước. Điển hình, Quỹ BLTD mang sứ mệnh bảo lãnh cho doanh nghiệp thiếu tài sản, nhưng vì yêu cầu "bảo toàn vốn", bản thân Quỹ lại quay ra... yêu cầu doanh nghiệp phải có tài sản bảo đảm. Trong khi đó, các NHTM nhận được bảo lãnh của Quỹ vẫn tiếp tục đòi hỏi tài sản thế chấp từ doanh nghiệp.

Để xử lý vấn đề này, dự thảo Luật sẽ bổ sung quy định về "mức/tỷ lệ chấp nhận rủi ro do điều kiện khách quan, bất khả kháng" trong hoạt động bảo lãnh tín dụng. Khi pháp luật cho phép một tỷ lệ rủi ro nhất định, những người điều hành Quỹ sẽ được giải phóng tâm lý e ngại, từ đó mạnh dạn cấp bảo lãnh dựa trên phương án kinh doanh thay vì tài sản vật lý.

Đặc biệt, Nhà nước sẽ cấp thêm hàng loạt công cụ tài chính hiện đại cho Quỹ Phát triển DNNVV và Quỹ BLTD. Không chỉ cho vay đơn thuần, các định chế này sẽ được thực hiện tài trợ vốn ban đầu (vốn mồi) cho các dự án khởi nghiệp sáng tạo, đồng thời ứng dụng các công cụ như tài chính hỗn hợp (blended finance), đồng tài trợ, đồng đầu tư. Các Quỹ này cũng được định hướng tăng cường kết nối, phối hợp chặt chẽ với hệ thống tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư tư nhân và các chủ thể trên thị trường vốn.

Như vậy, sẽ không còn một Nhà nước "bao bọc" vô điều kiện. Với dự thảo Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi), mọi nguồn lực ngân sách tung ra sẽ đóng vai trò như dòng vốn "mồi" để dẫn dắt sự tham gia của thị trường. Để lọt qua được "màng lọc" khắt khe của các Quỹ tài chính và NHTM nhằm cầm được chiếc Voucher hay nguồn vốn ưu đãi, bản thân các DNNVV buộc phải tự chuyên nghiệp hóa, chứng minh phương án kinh doanh khả thi, minh bạch dữ liệu và hướng tới các tiêu chuẩn cao hơn như chuyển đổi số, ESG. Đây chính là "luật chơi" sòng phẳng nhất để tôi luyện nên những doanh nghiệp Việt thực sự có sức bền trong kỷ nguyên hội nhập.