Định hình trục không gian xanh trung tâm dọc sông Hồng

Từ không gian bị chia cắt đến trục phát triển trung tâm

Sông Hồng và khu vực ven sông có vai trò đặc biệt trong quá trình hình thành, phát triển của Thủ đô. Tuy nhiên, do yêu cầu phòng, chống lũ, hệ thống đê dọc hai bên tả ngạn và hữu ngạn sông Hồng được hình thành, từng bước bảo đảm an toàn cho các khu vực dân cư, song cũng tạo nên sự ngăn cách giữa dòng sông với không gian phát triển của thành phố.

Trục sông Hồng được xác định là khu vực góp phần gia tăng quỹ không gian xanh của thành phố. Ảnh: Phạm Hùng

Theo báo cáo Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000 để thực hiện Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng của UBND thành phố Hà Nội, hệ thống hạ tầng giao thông, hạ tầng kỹ thuật tại khu vực ngoài đê dọc hai bên sông còn thiếu và chưa đồng bộ. Cảnh quan đô thị chưa được đầu tư, khai thác tương xứng với vị trí của một trục trung tâm. Tình trạng lấn chiếm, sử dụng trái phép đất ven sông, mất vệ sinh môi trường vẫn xảy ra thường xuyên.

Từ thực tế đó, việc triển khai Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng và điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng được đặt ra với mục tiêu tạo bước chuyển trong tổ chức không gian phát triển.

Định hướng chung là hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo dọc sông Hồng; là trục phát triển kinh tế - xã hội và biểu trưng cho Hà Nội “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”, hướng tới một “Thủ đô văn minh - hiện đại - bền vững” với trí tuệ thời đại và tầm vóc toàn cầu.

Để từng bước hiện thực hóa mục tiêu này, quy hoạch xác định 6 giá trị cốt lõi gồm: “An toàn phòng chống lũ - Sinh thái - Hạ tầng - Chuyển đổi chức năng - Phát triển kinh tế - Văn hóa văn minh”.

Phạm vi nghiên cứu trải dài khoảng 40km theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, đi qua khu vực giữa đô thị trung tâm, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Khu vực thuộc địa giới hành chính của 16 xã, phường (gồm 9 xã và 7 phường).

Ranh giới nghiên cứu phía Bắc đến đê Tả sông Hồng; phía Nam đến đê Hữu sông Hồng; phía Tây giáp cầu Hồng Hà và phía Đông giáp cầu Mễ Sở. Tổng quy mô nghiên cứu khoảng 11.418ha.

Hiện trạng cho thấy mặt nước trong phạm vi nghiên cứu có diện tích khoảng 3.626ha, chiếm khoảng 30% tổng diện tích, trong đó mặt nước sông khoảng 3.378ha. Đất sản xuất nông nghiệp khoảng 5.741ha, chiếm khoảng 50% diện tích khu vực nghiên cứu.

Đất ở có quy mô khoảng 1.102ha, chiếm khoảng 10% tổng diện tích, với dân số hiện trạng khoảng 279.525 người, phân bố không đồng đều, bao gồm cả dân cư đô thị và khu vực ngoại thành. Các chức năng khác có diện tích khoảng 949ha, chiếm khoảng 8%.

Không gian quy hoạch cũng chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử quan trọng với 123 công trình di tích, trong đó có 1 di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích cấp quốc gia, 35 di tích cấp thành phố và 61 di tích chưa xếp hạng. Ngoài ra, có 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến.

Hiện trên khu vực sông có 12 cầu, gồm 6 cầu hiện hữu là Thăng Long, Nhật Tân, Long Biên, Chương Dương, Vĩnh Tuy, Thanh Trì và 6 cầu đang thi công là Hồng Hà, Thượng Cát, Tứ Liên, Trần Hưng Đạo, Ngọc Hồi, Mễ Sở.

Từ nền tảng hiện trạng và yêu cầu phát triển mới, trục cảnh quan ven sông Hồng được xác định là không gian chiến lược về cảnh quan, giao thông và phát triển đô thị. Một trong những định hướng quan trọng là thay đổi tư duy phát triển, chuyển từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”, tạo diện mạo đô thị hiện đại, văn minh.

Theo định hướng tổ chức không gian, giải pháp “thích ứng lũ” hiện đại được đề xuất, tập trung bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều và duy trì khả năng thoát lũ của sông Hồng.

Nguyên tắc cốt lõi là không thu hẹp không gian thoát lũ và không đề xuất giải pháp xây đê mới nằm trong đê cũ. Các công trình cảnh quan được định hướng sử dụng module kiến trúc có thể tháo dỡ, đê lũ sinh thái dạng bậc thang và vườn mưa giữ phù sa, nhằm bảo đảm an toàn cho hệ thống đê điều.

Phương án hướng tuyến đường bộ được lựa chọn theo hướng bám sát hệ thống đê hiện hữu để tận dụng hạ tầng sẵn có, đồng thời bảo đảm yêu cầu an toàn phòng, chống lũ theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt.

Không gian hai bên sông Hồng được định hướng là trục không gian đặc trưng, hành lang xanh với các thành tố cây xanh, mặt nước, văn hóa, lịch sử và cảnh quan chủ đạo của đô thị trung tâm.

Các chức năng chính gồm công trình công cộng, công viên cây xanh, không gian văn hóa, dịch vụ du lịch, giải trí mang tính biểu tượng của Thủ đô, phục vụ các hoạt động lễ hội, du lịch, hướng tới tạo nên “kỳ tích sông Hồng”, góp phần phát triển du lịch, kinh tế, văn hóa và xã hội.

Quy hoạch đồng thời hướng tới hình thành các vùng không gian thoát lũ đặc biệt, tích hợp các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, thiên tai, bảo đảm an toàn hệ thống thoát lũ, tiêu thoát nước tự nhiên và phù hợp với đặc điểm cảnh quan bãi sông.

Sông Hồng - trục cảnh quan sinh thái, văn hóa của Thủ đô. Ảnh: Phạm Hùng

Ba định hướng được ưu tiên là an toàn - sinh thái - giao thông. Theo đó, tổ chức không gian phải hướng tới bảo đảm môi trường sống an toàn; xây dựng môi trường xanh, sạch, đẹp, văn minh; đồng thời hình thành hệ thống giao thông, kết cấu hạ tầng đô thị thuận tiện để người dân dễ dàng tiếp cận và sử dụng phục vụ đời sống, sinh hoạt.

Tổ chức không gian theo ba phân đoạn phát triển

Cùng với định hướng xây dựng trục không gian xanh trung tâm, quy hoạch đặt yêu cầu phát triển hệ thống giao thông và các đầu mối hạ tầng kỹ thuật theo hướng hiện đại, an toàn, bảo đảm tính hệ thống và liên hoàn.

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật được định hướng kết nối với hệ thống đường trục và mạng lưới đường ven sông. Các cầu kết nối đô thị hai bên sông, cùng với giao thông đường bộ, đường thủy và đường sắt đô thị được xác định là những yếu tố tạo điều kiện, động lực phát triển cho khu vực và thành phố, đồng thời phải phù hợp với định hướng thích ứng sinh thái, an toàn phòng, chống lũ.

Trục không gian xanh được định hướng bao gồm cây xanh, mặt nước, văn hóa, lịch sử và cảnh quan chủ đạo của đô thị trung tâm. Không gian này bố trí các công trình công cộng, công viên cây xanh, dịch vụ văn hóa, du lịch, giải trí, phục vụ hoạt động lễ hội và du lịch.

Mục tiêu đặt ra là từng bước đưa sông Hồng từ một không gian còn bị chia cắt bởi hệ thống đê, hạ tầng thiếu đồng bộ và khả năng tiếp cận hạn chế trở thành trục đô thị có kết nối tốt hơn, nhiều không gian xanh, không gian công cộng hơn; tạo thêm điều kiện cho các hoạt động văn hóa, du lịch, thương mại, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng.

Theo đó, người dân sẽ có thêm khả năng tiếp cận các công viên, đường dạo, không gian cộng đồng, khu vực thể dục thể thao, không gian văn hóa, lễ hội và cảnh quan ven sông tại các khu vực được quy hoạch phù hợp.

Hệ thống giao thông ven sông, cầu vượt sông, đường bộ và đường thủy được định hướng kết nối thành hệ thống liên hoàn, qua đó mở rộng khả năng đi lại và liên kết giữa hai bờ sông, giữa khu vực ven sông với các khu vực phát triển khác.

Các khu định cư và khu đô thị đa mục tiêu cũng được định hướng đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội để phục vụ tái định cư và tổ chức lại không gian dân cư.

Về quy mô, tổng diện tích nghiên cứu khoảng 11.418ha. Quy mô dân số dự báo từ 800.000 đến 1.200.000 người. Chỉ tiêu sử dụng đất dân dụng khoảng 55m²/người, trong đó chỉ tiêu sử dụng đất đơn vị ở khoảng 15m²/người.

Mật độ xây dựng gộp được xác định đối với khu dịch vụ - công cộng là 60%; nhóm nhà ở từ 35% đến 40%; khu công viên chuyên đề 25% và khu công viên công cộng 5%.

Tầng cao công trình phổ biến từ 30 đến 45 tầng. Công trình điểm nhấn, biểu tượng đô thị là Tháp Kỷ nguyên cao 109 tầng. Đối với các làng xóm truyền thống, chiều cao dự kiến 3 tầng và sẽ được đánh giá theo tiêu chí cụ thể của từng dự án trong quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500.

Diện tích xây dựng và tôn cao bãi sông khoảng 3.900ha. Nội dung này căn cứ trên Báo cáo lập mô hình tính toán thủy văn, thủy lực, đánh giá tác động đến an toàn thoát lũ do Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam lập, đã được UBND thành phố và Bộ Nông nghiệp và Môi trường thống nhất tại Thông báo số 467/TB-(BNNMT-UBTPHN) ngày 6-5-2026.

Việc khai thác không gian được tổ chức theo 3 mức thềm địa hình. Khu vực có cao trình trên 11,5m có thể xây dựng mới. Khu vực từ 9,5m đến 11,5m là không gian linh hoạt, tổ chức các công trình thích ứng và bố trí dân cư hiện có. Khu vực dưới 9,5m được định hướng phục hồi sinh thái, tổ chức giao thông chậm và cảnh quan đường dạo.

Trên cơ sở đặc điểm không gian và chức năng, khu vực nghiên cứu được phân thành 3 đoạn.

Phân đoạn thứ nhất, từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, có diện tích khoảng 3.436ha, dân số khoảng 160.000 người. Định hướng là tái thiết đô thị, cải tạo, chỉnh trang làng xóm truyền thống, phát triển công viên sinh thái, bảo tồn tự nhiên và không gian thể dục, thể thao.

Phân đoạn thứ hai, từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, có diện tích khoảng 4.548ha, dân số khoảng 541.000 người. Đây là khu vực trọng tâm, được định hướng là “phòng khách đô thị”, gắn với tái thiết đô thị, phát triển trung tâm dịch vụ tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo và công trình điểm nhấn liên kết Hồ Tây - Cổ Loa.

Phân đoạn thứ ba, từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở, có diện tích khoảng 3.435ha, dân số khoảng 499.000 người. Khu vực tập trung các cụm công viên, phát triển đô thị, trong đó có khu đô thị định cư và đa mục tiêu phường Lĩnh Nam, cùng các khu dịch vụ - thương mại và không gian nông nghiệp sinh thái.

Để triển khai định hướng quy hoạch, có 18 dự án thành phần theo Nghị quyết số 18/NQ-HĐND ngày 11-5-2026 của HĐND thành phố. Trong đó, có 2 dự án giao thông Trục đại lộ cảnh quan bờ tả và hữu sông Hồng; 11 dự án công viên; 2 dự án kè và chỉnh trị lòng sông, bờ sông; 3 dự án đô thị định cư và đa mục tiêu.

Việc điều chỉnh quy hoạch được thực hiện trên nguyên tắc tuân thủ Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã được phê duyệt; bảo đảm thống nhất định hướng không gian phát triển đô thị, hệ thống hạ tầng khung, hành lang xanh và cấu trúc hai bên sông Hồng là trục cảnh quan trung tâm của Thủ đô.

Quy hoạch đặt yêu cầu bảo đảm an toàn phòng, chống lũ và ổn định đê điều; không làm thay đổi, suy giảm khả năng thoát lũ; không lấn chiếm hành lang thoát lũ, mái đê và thân đê.

Quang cảnh sông Hồng. Ảnh: Phạm Hùng

Bên cạnh đó là yêu cầu hài hòa giữa phát triển đô thị, bảo tồn và sinh thái sông nước; giữ vai trò sông Hồng như trục xanh - trục văn hóa - trục cảnh quan trung tâm; thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng tới phát triển bền vững.

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội được định hướng đầu tư đồng bộ, bảo đảm tính kết nối với các phân khu lân cận. Việc điều chỉnh quy hoạch cũng hướng tới tạo cơ sở pháp lý cho các dự án hợp pháp trong vùng bãi, song vẫn kiểm soát chặt chẽ rủi ro và các vấn đề về môi trường.

Bảo đảm 6 giá trị cốt lõi

Một nội dung quan trọng trong điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là định hướng đối với các cụm làng xóm cũ, khu dân cư trong phạm vi dự án.

Việc di dời, tái thiết làng xóm được xác định đối với các làng không bảo đảm an toàn phòng, chống, thoát lũ; phần diện tích làng nằm trong phạm vi mở đường giao thông, gồm Trục đại lộ cảnh quan và các nút giao thông.

Các làng xóm, khu dân cư nằm trong khu vực quy hoạch “phòng khách đô thị”, phía ngoài đê Hữu sông Hồng, bên trong đường Vành đai II, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy, cũng thuộc nhóm được định hướng tổ chức lại không gian theo mục tiêu quy hoạch.

Bên cạnh đó là các làng nằm trong khu vực xây dựng các khu đô thị định cư, đô thị đa mục tiêu đã được UBND thành phố chấp thuận chủ trương đầu tư.

Song song với việc di dời, tái thiết tại một số khu vực, quy hoạch xác định nguyên tắc bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang các làng xóm lâu đời.

Theo đó, các di tích lịch sử, văn hóa và địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến được bảo tồn gắn với cộng đồng dân cư. Tổng số 123 công trình di tích, bao gồm cả các công trình đã được xếp hạng và chưa xếp hạng, được xác định trong phạm vi quy hoạch.

Khu vực lõi của các làng nghề truyền thống, các làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa vật thể và phi vật thể đã được công nhận, xếp hạng được định hướng bảo tồn. Đây là những khu vực có các thành tố cấu thành làng xóm gắn với quá trình hình thành và phát triển.

Đối với các khu vực ngoài “phòng khách đô thị”, tức ngoài đường Vành đai II, quy hoạch định hướng giữ lại và cải tạo, chỉnh trang khu vực lõi của các làng xóm lâu đời.

Theo các nguyên tắc này, việc quy hoạch các làng xóm cũ và khu dân cư trong phạm vi Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được phân thành các nhóm cụ thể.

Hai cụm làng thuộc diện di dời theo quy định tại Quyết định số 257/QĐ-TTg ngày 18-2-2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch phòng, chống lũ và quy hoạch đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình.

Cụ thể, cụm làng Võng La - Hải Bối thuộc xã Thiên Lộc, xã Vĩnh Thanh sẽ thực hiện di dời một phần diện tích khu dân cư, làng xóm nằm trong phạm vi không bảo đảm điều kiện an toàn phòng, chống lũ và khu vực thuộc phạm vi xây dựng Trục đại lộ cảnh quan. Phạm vi liên quan gồm các thôn Võng La, Yên Hà, Hải Bối, với tổng diện tích khoảng 27ha.

Làng Bắc Cầu thuộc phường Bồ Đề cũng thuộc diện di dời, với diện tích khoảng 35,5ha.

Hai cụm làng thuộc diện tái thiết để phục vụ mục tiêu quy hoạch, kiến tạo khu vực “phòng khách đô thị” của Thủ đô gồm cụm làng Nhật Tân - Tứ Liên thuộc phường Hồng Hà, có diện tích khoảng 96ha và cụm làng Thống Nhất, gồm Hạ Trại và Trung Thôn, thuộc phường Long Biên, có diện tích khoảng 12ha.

Bên cạnh đó, có 8 cụm làng thuộc diện cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc. Việc cải tạo không bao gồm phần diện tích nằm trong phạm vi di dời theo quy hoạch phòng, chống lũ, khu vực giải phóng mặt bằng để xây dựng 2 tuyến Trục đại lộ cảnh quan và các nút giao thông.

Các khu vực này gồm cụm làng Văn Quán - Đông Cao - Tráng Việt thuộc xã Mê Linh; cụm làng Ngọc Giang - Lực Canh - Văn Tinh thuộc xã Vĩnh Thanh, xã Đông Anh; cụm làng Bát Tràng - Giang Cao - Kim Lan thuộc xã Bát Tràng, trong đó có phần diện tích khoảng 4,5ha dự kiến di dời theo quy hoạch phòng, chống lũ; làng Văn Đức thuộc xã Bát Tràng; làng Thúy Lĩnh thuộc phường Lĩnh Nam; làng Yên Mỹ thuộc xã Thanh Trì; làng Đại Lan thuộc xã Nam Phù và cụm làng Tranh Khúc - Vạn Phúc thuộc xã Nam Phù.

Đối với các làng xóm được bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang, giải pháp tổ chức không gian chung được xác định là không làm tăng quy mô diện tích và dân số cơ học. Đồng thời, có các giải pháp kiểm soát mật độ xây dựng, tầng cao công trình ở mức thấp nhằm phục vụ yêu cầu bảo tồn không gian làng xã.

Hình thức kiến trúc, cảnh quan được lựa chọn phù hợp với không gian làng xã và các di tích lịch sử. Việc bảo tồn, cải tạo, chỉnh trang phải bảo đảm vùng bảo vệ di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa.

Với phạm vi nghiên cứu trải dài 40km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, đặt ra định hướng tổ chức lại không gian hai bên sông trên cơ sở kết hợp giữa yêu cầu phát triển đô thị, bảo tồn các giá trị văn hóa - lịch sử, phát triển không gian xanh và bảo đảm an toàn phòng, chống lũ.

Theo nội dung quy hoạch, việc tổ chức không gian không chỉ hướng tới tăng cường kết nối giao thông, hạ tầng và khả năng tiếp cận sông, mà còn gắn với việc hình thành các công viên, không gian công cộng, hoạt động văn hóa, du lịch, thương mại, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng tại những khu vực phù hợp.

Đồng thời, việc phân định cụ thể các khu vực di dời, tái thiết, bảo tồn và cải tạo, chỉnh trang làng xóm nhằm tạo cơ sở tổ chức lại không gian dân cư theo từng đặc điểm, điều kiện của khu vực, gắn với yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và bảo đảm an toàn trong phòng, chống lũ.

Trên nền tảng 6 giá trị cốt lõi “An toàn phòng chống lũ - Sinh thái - Hạ tầng - Chuyển đổi chức năng - Phát triển kinh tế - Văn hóa văn minh”, quy hoạch xác định định hướng đưa không gian sông Hồng trở thành trục xanh, trục văn hóa, trục cảnh quan trung tâm, tạo thêm điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức không gian đô thị theo hướng văn minh, hiện đại, bền vững.