Định hình xu hướng 'bảo hiểm chiến lược' giữa vòng xoáy Trung Đông

Thỏa thuận Mecca chưa phải là một NATO mới nhưng có thể thay đổi các động lực an ninh trên khắp Trung Đông. (Nguồn: SCMP)

Thay đổi động lực an ninh khu vực

Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã ký Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, một cơ chế phòng thủ tập thể mới kết nối Trung Đông với Nam Á. Cam kết cốt lõi của thỏa thuận rất đáng chú ý: một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước sẽ được coi là một cuộc tấn công nhằm vào cả ba. Cách diễn đạt này đã dẫn đến những so sánh với điều 5 của NATO.

Việc quy tụ một nhà sản xuất dầu mỏ lớn trên toàn cầu (Saudi Arabia), một thành viên NATO sở hữu ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển (Thổ Nhĩ Kỳ) và một quốc gia có vũ khí hạt nhân (Pakistan) khiến thỏa thuận này có tiềm năng làm thay đổi các động lực an ninh trên khắp Trung Đông, Nam Á và Ấn Độ Dương.

Thỏa thuận cho thấy sự chuyển dịch đáng kể trong cách các cường quốc khu vực tìm kiếm và bảo đảm an ninh cho mình, hướng tới khả năng tự chủ chiến lược trong bối cảnh bất ổn khu vực sâu sắc.

Tuy nhiên, Thỏa thuận Mecca chưa phải là một NATO mới – ít nhất là ở thời điểm hiện tại. Cách hiểu phù hợp hơn là coi đây như một hình thức “bảo hiểm chiến lược” đối với ba chính phủ đang tìm kiếm sự bảo vệ và ảnh hưởng chính trị lớn hơn, vượt ra ngoài những bảo đảm truyền thống của Mỹ.

Việc thỏa thuận có phát triển thành một liên minh quân sự đáng tin cậy hay chỉ dừng lại ở một biểu tượng chính trị sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào cách ba nước giải quyết những câu hỏi nền tảng còn bỏ ngỏ về nghĩa vụ cụ thể của mỗi bên cũng như những lợi ích khu vực không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Thế mạnh mang tính bổ trợ

Thỏa thuận quy tụ ba quốc gia có những thế mạnh khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau.

Saudi Arabia đóng góp nguồn lực tài chính, vị trí địa chiến lược và ảnh hưởng trên các thị trường năng lượng toàn cầu. Riyadh cũng có động lực mạnh mẽ để bảo vệ cơ sở hạ tầng và các dự án đầu tư gắn với quá trình chuyển đổi kinh tế trong nước. Những cuộc tấn công và xung đột liên tiếp trên khắp khu vực đã cho thấy tình trạng bất ổn có thể nhanh chóng đe dọa những tham vọng này như thế nào.

Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu một trong những lực lượng quân sự lớn nhất NATO và một ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển, sản xuất UAV, tên lửa, xe bọc thép và các nền tảng hải quân. Tham gia thỏa thuận giúp Ankara có vai trò lớn hơn trong an ninh vùng Vịnh, đồng thời mở ra các cơ hội bán vũ khí, chuyển giao công nghệ và hợp tác sản xuất.

Pakistan mang đến lực lượng quân sự lớn và giàu kinh nghiệm, các mối quan hệ an ninh lâu đời với Saudi Arabia và quan hệ quốc phòng chặt chẽ với Thổ Nhĩ Kỳ. Đây cũng là thành viên duy nhất trong nhóm mới sở hữu vũ khí hạt nhân. Đối với Pakistan, thỏa thuận có thể thu hút đầu tư, hỗ trợ ngành công nghiệp quốc phòng và củng cố vai trò, vị thế ngoại giao của nước này vượt ra ngoài Nam Á.

Thỏa thuận được xây dựng trên nền tảng những mối quan hệ vốn đã tồn tại, thay vì tạo ra hợp tác từ con số không. Pakistan và Saudi Arabia đã ký thỏa thuận phòng thủ chung mang tính chiến lược vào tháng 9/2025, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã mở rộng hợp tác về huấn luyện quân sự, tác chiến điện tử và công nghiệp quốc phòng.

Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang từng bước khôi phục quan hệ và làm sâu sắc hơn các mối quan hệ quốc phòng sau nhiều năm căng thẳng chính trị.

Ký lúc này, vì sao?

Thỏa thuận phản ánh sự suy giảm niềm tin vào trật tự an ninh khu vực hiện nay. Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh khác từ lâu phụ thuộc nhiều vào Mỹ về quốc phòng. Tuy nhiên, cuộc xung đột do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran đã phơi bày những rủi ro của sự phụ thuộc này.

Mặc dù Saudi Arabia và các nước láng giềng vùng Vịnh đã tìm cách tránh bị cuốn vào cuộc xung đột, họ vẫn phải đối mặt với các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran, những mối đe dọa nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng trọng yếu và sự gián đoạn hoạt động hàng hải trong khu vực.

Do đó, Saudi Arabia đã bị kéo vào một cuộc xung đột mà nước này không lựa chọn, qua đó thúc đẩy Riyadh đa dạng hóa các mối quan hệ an ninh và tìm kiếm sự bảo vệ bổ sung bên ngoài Mỹ.

Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, thỏa thuận mở rộng vai trò của nước này trong an ninh vùng Vịnh và Ấn Độ Dương, đồng thời tạo ra những cơ hội mới về xuất khẩu quốc phòng, chuyển giao công nghệ và sản xuất vũ khí chung. Thỏa thuận cũng thúc đẩy tham vọng của Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một cường quốc khu vực có khả năng hành động tự chủ, vừa hoạt động trong khuôn khổ NATO vừa phát triển các quan hệ đối tác an ninh bên ngoài liên minh phương Tây.

Đối với Pakistan, thỏa thuận chính thức hóa các mối quan hệ quân sự lâu đời với Saudi Arabia, củng cố vai trò ngoại giao của nước này vượt ra ngoài Nam Á và có thể mở ra các cơ hội về đầu tư của Saudi Arabia, hợp tác quốc phòng và hỗ trợ kinh tế. Thỏa thuận cũng cho phép Pakistan khẳng định mình là một nhà cung cấp an ninh quan trọng cho vùng Vịnh, đồng thời duy trì quan hệ chiến lược chặt chẽ với Trung Quốc.

Điều này không có nghĩa ba nước đang từ bỏ Mỹ. Thổ Nhĩ Kỳ vẫn là thành viên NATO, trong khi Saudi Arabia và Pakistan vẫn duy trì các mối quan hệ an ninh quan trọng với Mỹ. Thay vào đó, họ đang bổ sung thêm một tầng bảo vệ trong trường hợp những bảo đảm truyền thống trở nên có điều kiện, bị hạn chế bởi các yếu tố chính trị hoặc không đủ nhanh khi khủng hoảng xảy ra.

Những chuyển động mới trong quan hệ an ninh giữa các quốc gia Trung Đông và Nam Á đang tạo thêm những bài toán cân bằng chiến lược cho khu vực. (Nguồn: POLITICO)

Kho vũ khí hạt nhân của Pakistan

Vũ khí hạt nhân của Pakistan khiến thỏa thuận trở nên đáng chú ý hơn, nhưng điều đó không tự động tạo ra một “chiếc ô hạt nhân” cho Saudi Arabia hay Thổ Nhĩ Kỳ.

Răn đe hạt nhân mở rộng đòi hỏi nhiều hơn một cam kết chung về phòng thủ lẫn nhau. Thông thường, cơ chế này bao gồm các cam kết chính trị, quy trình tham vấn, cơ chế chỉ huy và những quy định nhất định về các trường hợp có thể sử dụng vũ khí hạt nhân. Chưa có điều khoản nào như vậy được công bố.

Các bên ký kết mô tả thỏa thuận là mang tính phòng thủ và không phải một liên minh hạt nhân, nhưng sự mơ hồ này có nguy cơ dẫn đến những tính toán sai lầm nguy hiểm của các đối thủ trong khu vực, thay vì tạo ra một cơ chế răn đe thực sự.

Rào cản nằm ở đâu?

Một cam kết phòng thủ tập thể chỉ đáng tin cậy khi các thành viên có chung nhận thức về mối đe dọa và sẵn sàng chấp nhận tổn thất vì nhau. Điều đó không thể mặc nhiên được coi là đã tồn tại trong trường hợp này.

Thổ Nhĩ Kỳ phải cân bằng thỏa thuận mới với các nghĩa vụ trong NATO cũng như những mối quan hệ phức tạp với Iran và Nga.

Pakistan sẽ muốn tránh bị cuốn vào các cuộc xung đột ở Trung Đông, đồng thời phải xử lý căng thẳng với Ấn Độ, tình trạng bất ổn dọc biên giới phía Tây và quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc.

Saudi Arabia có thể muốn được bảo vệ bổ sung mà không phải chấp nhận tất cả những ràng buộc thể chế đi kèm với một liên minh chính thức.

Do đó, một cuộc khủng hoảng có thể làm bộc lộ những chia rẽ đáng kể. Một cuộc tấn công mà phía Saudi Arabia coi là mối đe dọa mang tính sống còn có thể không được Thổ Nhĩ Kỳ hay Pakistan đánh giá theo cách tương tự. Tuyên bố công khai về thỏa thuận cũng không giải thích mỗi nước có nghĩa vụ đóng góp những gì, hay liệu các cuộc tấn công do các nhóm vũ trang tiến hành, thay vì các quốc gia, có kích hoạt thỏa thuận hay không.

Điều gì ở phía trước?

Tầm quan trọng của thỏa thuận sẽ được quyết định không phải bởi ngôn từ tại các hội nghị cấp cao, mà bởi việc triển khai trên thực tế. Các cuộc tập trận thường xuyên, lập kế hoạch chung cho các tình huống khẩn cấp, chia sẻ tình báo, các thỏa thuận hậu cần và hệ thống phòng không, phòng thủ tên lửa tích hợp sẽ cho thấy thỏa thuận đang chuyển sang giai đoạn vận hành thực tế.

Một cơ chế tham vấn thường trực sẽ giúp các thành viên phối hợp trong các cuộc khủng hoảng và giảm nguy cơ hiểu lầm.

Nếu không có những biện pháp này, thỏa thuận có thể vẫn là một tín hiệu chính trị mạnh mẽ nhưng lại là một liên minh tác chiến yếu.

Do đó, Thỏa thuận Mecca tốt nhất nên được nhìn nhận như một phép thử về khả năng tự chủ chiến lược của khu vực. Tương lai của thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào việc liệu nguồn lực của Saudi Arabia, công nghệ của Thổ Nhĩ Kỳ và sức mạnh quân sự của Pakistan có thể được chuyển hóa thành một năng lực phòng thủ phối hợp hay không, mà không đồng thời tạo ra những nguồn bất ổn mới.