'Định vị' bản sắc Thăng Long trong kỷ nguyên số

Tham quan không gian trải nghiệm số tại Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Tại nhiều lễ hội, điểm đến văn hóa, công nghệ thực tế ảo, dữ liệu số và các nền tảng tương tác đang dần trở thành công cụ hỗ trợ đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Những thay đổi đó cho thấy văn hóa Thủ đô đang hiện diện ngày càng sinh động trong không gian số.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát huy giá trị con người với ứng dụng công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.

Di sản văn hóa - nguồn lực đặc biệt của Hà Nội

Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, Thăng Long - Hà Nội luôn là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa những giá trị văn hóa tiêu biểu của dân tộc. Sau khi mở rộng địa giới hành chính năm 2008, sự giao thoa giữa văn hóa Thăng Long với vùng văn hóa xứ Đoài đã góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Thủ đô, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng nhưng thống nhất trong những giá trị cốt lõi.

Hà Nội hiện là địa phương sở hữu số lượng di sản lớn hàng đầu cả nước với gần 10.000 di tích, di sản các loại; trong đó có 6 di sản được UNESCO ghi danh gồm: Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hội Gióng ở đền Sóc và đền Phù Đổng, Ca trù, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt và Nghi lễ, trò chơi kéo co. Đây không chỉ là những giá trị văn hóa vô giá được tích lũy qua nhiều thế kỷ mà còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Danh Tiên, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, chính những giá trị văn hóa được trao truyền qua hơn một nghìn năm lịch sử đã làm nên cốt cách, bản lĩnh văn hóa Thủ đô. Đây là nền tảng để Hà Nội tiếp nhận, chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời có đủ bản lĩnh để tiếp thu các yếu tố mới, biến chúng thành động lực cho sự phát triển hiện đại mà vẫn giữ vững bản sắc dân tộc.

Nhận thức rõ vai trò của văn hóa đối với sự phát triển, nhiều năm qua Hà Nội luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Thành phố đã ban hành nhiều chương trình, đề án nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Từ du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, quảng cáo đến các làng nghề truyền thống, nhiều lĩnh vực đang từng bước được khai thác theo hướng tạo ra giá trị kinh tế từ nguồn tài nguyên văn hóa. Việc Hà Nội được UNESCO ghi danh là Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế năm 2019 tiếp tục mở ra cơ hội để Thủ đô tham gia sâu hơn vào mạng lưới hợp tác quốc tế, thu hút nguồn lực cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong bối cảnh hiện nay, di sản không còn chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn đơn thuần mà đang được xem là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra giá trị mới. Thay vì chỉ hiện diện trong bảo tàng hay các khu di tích, di sản đang được đưa vào đời sống đương đại thông qua du lịch, giáo dục, truyền thông, sáng tạo nghệ thuật và các hoạt động cộng đồng.

Công nghệ mở rộng không gian của di sản

Trưng bày "Sử đá lưu danh" tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã tái hiện sinh động không gian di sản bằng việc kết hợp trưng bày truyền thống với giải pháp công nghệ số. Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN

Một trong những điểm đáng chú ý trong quá trình phát triển văn hóa Thủ đô thời gian qua là việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào lĩnh vực di sản.

Theo bà Phạm Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, số hóa không đơn thuần là lưu trữ dữ liệu mà còn mở ra khả năng tạo ra các sản phẩm văn hóa mới trong lĩnh vực nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa. Khi đó, di sản không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển cho hiện tại và tương lai.

Đẩy mạnh thực hiện chuyển đổi số, Hà Nội đang từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, triển khai các hình thức giới thiệu di tích, lễ hội và không gian văn hóa trên nền tảng số phục vụ người dân và du khách. Nhiều mô hình số hóa di sản đã được triển khai, từ bản đồ số, mã QR đến các ứng dụng thực tế ảo, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng đối với các giá trị văn hóa.

Mới đây, ngành Văn hóa Thủ đô cũng đưa vào vận hành Bản đồ Mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội. Nền tảng này góp phần kết nối các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo, đồng thời giúp công chúng tiếp cận thuận lợi hơn với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật trên địa bàn thành phố.

Thực tế cho thấy, chuyển đổi số đang tạo ra cách tiếp cận mới đối với văn hóa. Nếu trước đây việc tiếp cận di sản phụ thuộc nhiều vào không gian vật lý thì nay công chúng có thể tìm hiểu, trải nghiệm và tương tác với các giá trị văn hóa thông qua môi trường số. Điều đó giúp mở rộng phạm vi lan tỏa của di sản, đặc biệt đối với thế hệ trẻ.

Đây cũng là một trong những nội dung có ý nghĩa quan trọng khi Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đối với Hà Nội, chuyển đổi số không chỉ phục vụ phát triển kinh tế mà còn tạo cơ hội để văn hóa được bảo tồn hiệu quả hơn, lan tỏa sâu rộng hơn và tham gia mạnh mẽ hơn vào quá trình phát triển.

Xây dựng con người Thủ đô trong kỷ nguyên số

"Điệu múa của mặt trời" trên cầu Thê Húc trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội 2025. Ảnh: Khánh Hòa/TTXVN

Bên cạnh việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, xây dựng con người Thủ đô đáp ứng yêu cầu của thời đại mới là nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển bền vững của Hà Nội.

Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, những phẩm chất thanh lịch, văn minh, trọng học thức, trọng nghĩa tình đã trở thành nét đặc trưng của người Hà Nội và tiếp tục được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thư, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 như Nghị quyết của Đảng đã đề ra, bên cạnh phát triển kinh tế cần đặc biệt chú trọng xây dựng văn hóa và con người. Đối với Hà Nội, việc xây dựng lớp công dân Thủ đô trong thời kỳ mới không phải là phủ nhận những giá trị truyền thống mà là kế thừa và phát triển những giá trị đó trong điều kiện mới.

Theo đó, người Hà Nội hôm nay không chỉ cần giữ gìn cốt cách thanh lịch, văn minh của người Tràng An mà còn phải được trang bị tri thức hiện đại, kỹ năng số, tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực ngoại ngữ và khả năng hội nhập quốc tế. Đây là những yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế tri thức.

Cùng với sự phát triển của Internet và mạng xã hội, không gian mạng đã trở thành một phần quan trọng của đời sống xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng văn hóa trên môi trường số, hình thành lớp công dân số có trách nhiệm, biết khai thác công nghệ phục vụ học tập, lao động và sáng tạo, đồng thời giữ gìn các chuẩn mực văn hóa trong giao tiếp, ứng xử.

Thời gian qua, Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình nhằm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng, đồng thời đẩy mạnh giáo dục lịch sử, văn hóa truyền thống và kỹ năng số cho thanh thiếu niên. Mục tiêu không chỉ là nâng cao năng lực tiếp cận công nghệ mà còn xây dựng bản lĩnh văn hóa để thế hệ trẻ thích ứng với môi trường toàn cầu hóa mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc. Song song với đó, thành phố cũng chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ quá trình chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Các chuyên gia cho rằng, trong kỷ nguyên số, sức cạnh tranh của một đô thị không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay quy mô hạ tầng mà còn được thể hiện qua sức mạnh mềm văn hóa và chất lượng nguồn nhân lực. Với lợi thế là trung tâm văn hóa lớn của cả nước, Hà Nội có nhiều điều kiện để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên sự kết hợp giữa di sản, sáng tạo và công nghệ.

Từ những bước đi trong bảo tồn di sản, phát triển công nghiệp văn hóa đến xây dựng công dân số, có thể thấy Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại” mà Nghị quyết số 15-NQ/TW đã đề ra. Trong hành trình đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW đang tạo thêm động lực từ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để các giá trị văn hóa nghìn năm văn hiến tiếp tục được gìn giữ, phát huy và lan tỏa.

Khi di sản được bảo tồn bằng công nghệ, khi văn hóa được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển và khi mỗi người dân trở thành một chủ thể sáng tạo trong môi trường số, văn hóa sẽ thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần đưa Thủ đô phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.